Vakf (الوقف), sözlükte "durmak, durdurmak" anlamına gelir; gramer terimi olarak ise okuyucunun bir kelimede sesini keserek nefes alması esnasında o kelimenin son sesinde uygulanan morfolojik ve fonetik değişimleri ifade eder. Vakf hâlinde kelime artık cümle içindeki i'râb harekeleriyle değil, vakfa özgü kurallara göre telaffuz edilir. Vakfın karşıtı vasl (الوصل) yani okumaya devam etmektir.

Türleri ve Temel Kuralları

• Harekeli sonda vakf: Kelimenin son harfi üstün, esre veya ötreyle harekeli ise vakıfta bu hareke düşürülür (sükûn getirilir). Örneğin vasl hâlinde كَتَبَ olan fiil vakıfta كَتَبْ şeklinde okunur.
• Tenvinde vakf: Tenvinli kelimede vakf yapılırken tenvin düşer. Tenvin-i ref' (ötreli tenvin) ve tenvin-i cerr (esreli tenvin) düşerken son harf sâkin kalır: رَجُلٌ / رَجُلٍ → رَجُلْ. Tenvin-i nasb (üstünlü tenvin) ise genellikle elife dönüşür: كِتَابًا → كِتَابَا; tâ-i merbûta ile biten kelimelerde bu elif yazılmaz, harf hâ'ya döner: رَحْمَةً → رَحْمَهْ.
• Tâ-i merbûtada vakf: Vasl hâlinde tâ (ت) olarak okunan tâ-i merbûta, vakıfta hâ'ya (ه) dönüşür: نِعْمَةٌ → نِعْمَهْ.
• Hemzetü'l-vasılda vakf: Bağlantı hemzesi (همزة الوصل) yalnızca vaslda telaffuz edilmediğinden vakf söz konusu değildir; ibtidâ (başlangıç) durumunda ise harekesiyle okunur.
• Uzatma (med) ile vakf: Bazı kıraat imamları vakf hâlinde son harfin sükûnundan önce med harfi yoksa işbâ' (doyurma) veya revem/işmâm gibi vakf vecihlerine başvurur; bu vecihler özellikle Kur'an tilâvetinde önem taşır.
• Lâzım vakf ve câiz vakf: Anlam bütünlüğü açısından durulması zorunlu olan yerlere lâzım vakf, durulmasının uygun olduğu yerlere câiz vakf, durulmaması gereken yerlere ise vakf-ı memnu' denir.

Kur'an'dan Örnekler

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ — Fâtiha 1:1 — "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla." İ'râb: الرَّحِيمِ vasl hâlinde esre (cer) ile biter. Vakf yapıldığında esre düşer, harf sâkin okunur: الرَّحِيمْ. Tenvin söz konusu olmadığından yalnızca hareke hazfedilir.

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ — Enbiyâ 21:107 — "Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik." İ'râb: رَحْمَةً mef'ûlün leh olup tenvin-i nasb almaktadır. Vakf yapılırsa tenvin düşer, tâ-i merbûta hâ'ya döner ve son harf sâkin okunur: رَحْمَهْ. Bu, tâ-i merbûtanın vakıftaki standart değişimini somutlaştırır.

إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ — Bakara 2:173 — "Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir." İ'râb: غَفُورٌ ve رَّحِيمٌ inne'nin haberi olup ref' hâlinde tenvin-i ref' (ötreli tenvin) almaktadır. Âyet sonunda رَّحِيمٌ üzerinde vakf yapılırken tenvin düşer, son harf sâkin okunur: رَّحِيمْ. Tenvin-i ref' ve tenvin-i cerr vakıfta elif gerektirmeden hazfedilir.

Notlar

• Vakf kuralları klasik kaynaklarda sarf (morfoloji) içinde ele alınmakla birlikte Kur'an tilâveti açısından tecvid ilmiyle de doğrudan ilişkilidir; el-Galâyînî Câmiu'd-Dürûs'ta vakfı "kelime sonundaki tasrîfî değişim" başlığı altında inceler.
• İbn Mâlik Elfiyye'sinde vakfı ele aldığı beyitlerde tenvinli nasb hâlinin elife dönüşmesini ve tâ-i merbûtanın hâ'ya çevrilmesini temel kural olarak öne çıkarır.
• Kur'an'ı Kerim'de vakf işaretleri (م، لا، ج، ص vb.) mushaf kenarına konularak okuyucuya rehberlik eder; bu işaretler anlam ve gramer bütünlüğü gözetilerek tespit edilmiştir.