Arapça'da cümleler iki ana türe ayrılır: isim cümlesi ve fiil cümlesi. Fiil cümlesi (الجملة الفعلية), bir fiil ile başlayan ve bu fiilin gerektirdiği fâili (açık ya da gizli) bünyesinde barındıran cümledir. El-Galâyînî'ye göre fiil cümlesinin asgari unsurları fiil + fâil'dir; mef'ûl, câr-mecrûr, zarf gibi unsurlar ise cümleyi tamamlayan ikincil ögelerdir.

Türleri ve Temel Kuralları

• Fiil türlerine göre: Mâzî (geçmiş zaman), muzârî (geniş/şimdiki-gelecek zaman) ve emir fiiliyle kurulabilir.
• Fâilin durumu: Fâil her zaman merfû' (ref' hâlinde) gelir. Fâil açık bir isim olabileceği gibi, fiil içinde gizli (مستتر) bir zamir de olabilir.
• Fâil ile fiil arasında cinsiyet uyumu: Fâil müennes (dişil) ise mâzî fiile genellikle تاء التأنيث eklenir; muzârîde ise fiilin başına ت harfi getirilir.
• Fâil ile fiil arasında sayı uyumu: Fâil fiilden sonra geldiğinde fiil tekil kalır (قَامَ الرِّجَالُ gibi); fâil fiilden önce gelirse sayıya göre çekimleme yapılır.
• Meçhul (edilgen) yapı: Fâil hazfedilip yerine nâibü'l-fâil geçtiğinde fiil mebni lil-mechûl kalıbına alınır ve nâibü'l-fâil merfû' olur.
• Mef'ûlün durumu: Geçişli fiillerin mef'ûlü (المفعول به) mansûb (nasb hâlinde) gelir.

Kur'an'dan Örnekler

خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ — (İbrâhîm 14:19) — "Allah gökleri ve yeri yarattı." İ'râb: خَلَقَ mâzî fiil, mebni aleyh sükûn. اللَّهُ fâil, merfû', alâmeti damme. السَّمَاوَاتِ mef'ûlün bih, mansûb, alâmeti kesra (çoğul). وَالْأَرْضَ atıf, mansûb, alâmeti fetha.

يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ — (Nahl 16:19) — "Gizlediklerinizi de açığa vurduklarınızı da bilir." İ'râb: يَعْلَمُ muzârî fiil, merfû', fâili هو gizli zamir (Allah'a râci). مَا mevsûl isim, mef'ûlün bih konumunda mansûb mahallen. تُسِرُّونَ sılatu'l-mevsûl olan muzârî fiil; fâili واو zamiri, merfû'.

وَنُفِخَ فِي الصُّورِ — (Zümer 39:68) — "Sûra üfürüldü." İ'râb: نُفِخَ mâzî fiil, mebni lil-mechûl (meçhul yapı). فِي الصُّورِ câr-mecrûr, nâibü'l-fâil konumunda; fâil hazfedilmiş, fiil edilgene çevrilmiştir.

Notlar

• Fiil cümlesi, içinde yer aldığı daha büyük bir yapıda haber, hâl veya sıfat işlevi üstlenebilir; bu durumda cümlenin kendisi mahallen i'râb alır.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde fâilin fiilden sonra gelmesinin vacip olmadığını, ancak fiil cümlesinin temel düzeninin fiil öncülüğünde kurulduğunu vurgular; fâilin öne geçmesi isim cümlesi hükmü doğurabilir.