Arapça fiiller kök yapısı bakımından sahîh (harflerinde değişim olmayan) ve mu'tel (değişime uğrayan) olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Mu'tel fiil (الفعل المعتلّ), kökündeki üç asıl harften birinin ya da ikisinin illet harfi (حرف العلّة) — yani و, ي veya elif (ا) — olduğu fiillerdir. Bu harfler, belirli ses ortamlarında harekesini kaybedip sâkin hâle gelir, başka bir harfe dönüşür ya da tamamen düşer; bu sebeple mu'tel fiillerin çekimi sahîh fiillere kıyasla önemli farklılıklar gösterir.

Türleri ve Temel Kuralları

• Misâl (مِثال): İllet harfi kökte birinci sırada bulunur. Örnek: وَعَدَ، وَصَلَ، يَسَرَ. Muzâri' ve masdar çekiminde başındaki و çoğu zaman düşer: يَعِدُ، يَصِلُ. Misâl-i yâî (başı ي olan, örn. يَسَرَ) ise nadir olup و'lu misâl kadar yaygın değişime uğramaz.
• Ecvef (أجوف): İllet harfi kökte ikinci sırada (ortada) bulunur. Örnek: قَالَ (ق-و-ل)، بَاعَ (ب-ي-ع)، خَافَ (خ-و-ف). Sâkin bir harfle karşılaşıldığında ortadaki illet harfi düşer: قُلْتُ، بِعْتُ، خِفْتُ. Mâzî-muzâri' çekiminde illet harfi sebebiyle fethalar, dammalar ve kasralar birbirine dönüşür.
• Nâkıs (ناقص): İllet harfi kökte üçüncü sırada (sonda) bulunur. Örnek: دَعَا (د-ع-و)، رَمَى (ر-م-ي)، نَسِيَ. Sona gelen illet harfi, özellikle cezm durumunda ve çeşitli eklerin önünde düşer: لَمْ يَدْعُ، لَمْ يَرْمِ. Muzâri' merfû'da يَدْعُو، يَرْمِي şeklinde illet harfi korunur; sondaki illet harfi mukadder (takdirî) i'râb alır.
• Lefîf (لَفِيف): Kökünde iki illet harfi bulunur. İki alt türü vardır:
  • Lefîf-i mefûr (لفيف مفروق): İllet harfleri 1. ve 3. sıradadır, aralarında sahîh bir harf var. Örnek: وَقَى (و-ق-ي)، وَلِيَ.
  • Lefîf-i makrûn (لفيف مقرون): İllet harfleri 2. ve 3. sıradadır, yan yana gelir. Örnek: طَوَى (ط-و-ي)، نَوَى، هَوَى. Bu fiilin hem ecvef hem nâkıs kuralları uygulanır.

Kur'an'dan Örnekler

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا — Hadîd 57:10. Anlamı: "Allah, iman edenlere vaat etti." İ'râb: وَعَدَ misâl fiil, mâzî, mebni alel-feth; fâili اللَّهُ merfû'. Fiilin kök harfleri و-ع-د olup و birinci konumda illet harfidir; muzâri'de يَعِدُ şeklinde başındaki و düşer.

قَالَ رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ — Enbiyâ 21:4. Anlamı: "Dedi ki: 'Rabbim sözü bilir.'" İ'râb: قَالَ ecvef fiil (kök: ق-و-ل), mâzî, mebni alel-feth; ortasındaki و, uzun ا'ya dönüşmüştür. Fâili müstetir (gizli) olup müfret müzekker gâib zamiridir. الْقَوْلَ mef'ûlün bih, mansûb.

وَادْعُ إِلَىٰ رَبِّكَ — Kasas 28:87. Anlamı: "Rabbine davet et." İ'râb: ادْعُ nâkıs fiil (kök: د-ع-و), emir, mebni alelhazkı'l-harf; sondaki و emr-i hazf kuralarına göre düşmüş, fiilin binası hazkı'l-harf üzerine binayı kabul etmiştir. Fâili müstetir (ente). إِلَىٰ رَبِّكَ câr-mecrûr, fiile müteallık.

وَقَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ — Ahzâb 33:25. Anlamı: "Allah, müminleri savaştan korudu." İ'râb: وَقَى lefîf-i mefûr fiil (kök: و-ق-ي), mâzî, mebni alel-feth mukadder (son ي üzerindeki fetha takdirî); başındaki و misâl kuralına, sondaki ي ise nâkıs kuralına tabidir. اللَّهُ fâil, merfû'; الْمُؤْمِنِينَ birinci mef'ûl, mansûb; الْقِتَالَ ikinci mef'ûl, mansûb.

Notlar

• Mu'tel fiillerde i'râb harekesi çoğu kez mukadder (takdirî) olur; yani hareke telaffuzda görünmez, yalnızca gramerde varsayılır. Bu durum özellikle nâkıs fiillerin muzâri' merfûunda (يَدْعُو، يَرْمِي) belirgindir.
• Ecvef ve nâkıs fiillerin cezm durumu, illet harfinin düşmesiyle belli olur; hareke değil harf hazfi cezmın işareti sayılır.
• Misâl-i vâvî fiilin emir kalıbı عِدْ، صِلْ gibi görünürde iki harfli bir yapıya iner; bu durum Kur'an çalışmalarında köklerin tespitinde önemli bir engel oluşturabilir.
• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta mu'tel fiilleri sahîh fiillerden hemen sonra ele alır ve her türü ayrı bâblarda ayrıntılı işler; İbn Mâlik ise Elfiyye'de bu fiillerin i'lâl (fonetik değişim) kurallarını "bâbu'l-i'lâl" başlığı altında kapsamlı biçimde düzenler.