Arap dilinde fiil (fi'l), anlattığı zamana ve işlevine göre üç ana kipe ayrılır: mâzî (الماضي), muzâri' (المضارع) ve emir (الأمر). Mâzî, eylemin geçmişte gerçekleştiğini; muzâri', şimdiki ya da gelecekte gerçekleşeceğini bildirir; emir ise bir buyruğu veya isteği ifade eder. Bu üç kip, fiilin tüm çekim sisteminin temelini oluşturur.

Türleri ve Temel Kuralları

• Mâzî (الماضي): Üç harfli kök esas alınarak فَعَلَ kalıbında kurulur. Asıl hâlinde son harfi fetha (üstün) ile okunur ve mebni bil-feth'tir. Şahıs ekleri (د، ت، نا vb.) eklenerek çekimlenir. Örnek: كَتَبَ، كَتَبَتْ، كَتَبُوا.
• Muzâri' (المضارع): Başına muzâra'a harflerinden biri eklenerek oluşturulur: أ، ن، ي، ت (elif, nun, ye, te — baş harfleri أَنَيْتُ şeklinde derlenir). Asıl hâlinde ref' ile (damme ile) okunur, kendisinden önce nâsıb veya câzım bir edat geldiğinde nasb ya da cezm alır. Örnek: يَكْتُبُ، تَكْتُبُ، أَكْتُبُ.
• Emir (الأمر): Muzâri'den türetilir; muzâri'nin başındaki harf atılır, kelimenin başına gerektiğinde hemzetu'l-vasl getirilir ve son harfi cezmle (sükûn ile) okunur. Emir fiil mebni bil-sükûn'dur. Örnek: اُكْتُبْ، اِقْرَأْ، قُلْ. Sonu illetli ya da nun-u nisveden oluşan fiillerde cezmin alâmeti değişir.
• İ'râb durumları özeti: Mâzî daima mebnîdir (son hareke değişmez, i'râba girmez). Muzâri', amelsiz hâlde ref'te (damme), نَ veya لَنْ gibi nâsıb edatlardan sonra nasb'ta (fetha), لَمْ veya لاَمü'l-emir gibi câzım edatlardan sonra cezm'de (sükûn) bulunur. Emir fiil ise her zaman mebnîdir.

Kur'an'dan Örnekler

خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ — Alak 96:2 — "İnsanı bir alekten (embriyo) yarattı." İ'râb: خَلَقَ mâzî fiil, mebni bil-feth; fâili müstetir (هو); الْإِنسَانَ mef'ûlün bih, mansub (fetha); مِنْ عَلَقٍ câr-mecrûr, hâl ya da müteallak fil-fiil.

يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ — Mâide 5:54 — "Allah onları sever, onlar da Allah'ı severler." İ'râb: يُحِبُّهُمْ muzâri' fiil, marfu' (damme); fâili müstetir (هو = Allah); هُمْ muttasıl zamir mef'ûlün bih. يُحِبُّونَهُ muzâri' fiil, vav fâil (esnâu'l-hamse kuralıyla ref' alâmeti vav); هُ mef'ûlün bih.

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ — Alak 96:1 — "Yaratan Rabbinin adıyla oku!" İ'râb: اقْرَأْ emir fiil, mebni bil-sükûn, fâili müstetir (أنت); بِاسْمِ câr-mecrûr, fiille müteallak; رَبِّكَ muzâf, mecrur; الَّذِي ismi mevsul, sıfat; خَلَقَ sılatu'l-mevsul cümlesinde mâzî fiil.

Notlar

• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta muzâri'nin ref', nasb ve cezm hâllerini "amelu'l-avâmil fi'l-fi'li'l-mudâri'" başlığı altında ayrıntılı ele alır.
• İbn Mâlik'in Elfiyyesi'nde mâzî ile emrin mebnî, muzâri'nin ise aslen mu'reb (i'râba giren) olduğu ilkesi temel bir kural olarak vurgulanır.
• Fiil kiplerini doğru tanımak, Kur'an'da anlam nüanslarını (örneğin kesin geçmişi muzâri' görünümüyle ifade eden hikâye üslubu) kavramak için vazgeçilmezdir.