Arapçada fiiller kök harflerinin sayısına ve üzerine yapılan eklemelere göre mücerred (saf kök) ve mezîdün fîh (artırılmış) olmak üzere ikiye ayrılır. Mezîdün fîh fiiller, asıl kök harflerine (hurûfü'l-asl) زيادة (ziyade) adı verilen bir veya birden fazla harfin eklenmesiyle oluşturulur; bu eklemeler fiilin hem anlamını hem de cümledeki sözdizimsel davranışını değiştirebilir. Ziyade harfleri genel olarak سَأَلْتُمُونِيهَا veya الْيَوْمَ تَنْسَاهُ gibi ezberlik ifadelerle özetlenen on harften (س، أ، ل، ت، م، و، ن، ي، ه، ا) seçilir.

Türleri ve Başlıca Bablar

• Rübâî mezîd (4 harfli): Üç harfli mücerrede bir harf eklenerek oluşur. Üç temel bab vardır:
  • İf'âl babı أَفْعَلَ – يُفْعِلُ: Başa hemze eklenir; genellikle ta'diye (geçişlilik kazandırma) ve seyruret anlamları taşır. Örn: أَكْرَمَ (ikram etti/saygı gösterdi) ← كَرُمَ
  • Tef'îl babı فَعَّلَ – يُفَعِّلُ: Ortadaki harfe şedde gelir; tekrir ve mübalağa ile ta'diye ifade eder. Örn: كَسَّرَ (paramparça etti) ← كَسَرَ
  • Mufâale babı فَاعَلَ – يُفَاعِلُ: Birinci ve ikinci harf arasına elif (medde) eklenir; müşâreket (karşılıklı yapma) bildirir. Örn: قَاتَلَ (savaştı)
• Humâsî mezîd (5 harfli): Üç harfli mücerrede iki harf eklenerek oluşur. Beş temel bab vardır:
  • İnfi'âl babı انْفَعَلَ: Tef'îl veya if'âl fiillerinin mutavaat (etkilenme/edilgenlik) karşılığıdır. Örn: انْكَسَرَ
  • İfti'âl babı افْتَعَلَ: Mutavaat, ittihâz ve müşâreket anlamları taşır. Örn: اجْتَمَعَ
  • Tefe''ul babı تَفَعَّلَ: Tef'îl babının mutavaatıdır; aynı zamanda tekellüf (zorlanarak yapma) bildirir. Örn: تَكَبَّرَ
  • Tefâul babı تَفَاعَلَ: Mufâale babının mutavaatı; karşılıklılık ve teşâbük anlamları katar. Örn: تَقَاتَلَ
  • İf'ilâl babı افْعَلَّ: Renk ve kusur bildiren fiillere özeldir. Örn: احْمَرَّ (kızardı)
• Südâsî mezîd (6 harfli): Üç harfli mücerrede üç harf eklenerek oluşur. İki temel bab vardır:
  • İstif'âl babı اسْتَفْعَلَ – يَسْتَفْعِلُ: Talep, itikad (bir şeyi öyle saymak) ve istikamet anlamları taşır. Örn: اسْتَغْفَرَ (af diledi), اسْتَكْبَرَ (büyüklük tasladı)
  • İf'îlâl babı افْعَالَّ: Renk ve kusur fiillerinin pekiştirilmiş hâlidir. Örn: احْمَارَّ
• Rübâî mücerredin mezîd babları da mevcuttur (تَفَعْلَلَ, افْعَنْلَلَ vb.) ancak bunlar Kur'an'da oldukça nadirdir.

Kur'an'dan Örnekler

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ — Kevser 108:1 — "Biz sana Kevser'i verdik." İ'râb: أَعْطَيْنَا, if'âl babından mâzî fiildir (أَعْطَى – يُعْطِي); asıl kök عَطَوَ/عَطَيَ olup başa hemze eklenerek iki mef'ûl alan geçişli bir fiil hâline getirilmiştir. نَا fâil zamiri, كَ birinci mef'ûl (mef'ûlün bih), الْكَوْثَرَ ikinci mef'ûldür; her ikisi de mansûbdur.

وَاسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ — Mü'min 40:55 — "Günahın için bağışlanma dile." İ'râb: اسْتَغْفِرْ, istif'âl babından اسْتَغْفَرَ – يَسْتَغْفِرُ fiilinin emir kipidir; asıl kök غ-ف-ر olup اسْت ön ekiyle talep anlamı kazanmıştır ("mağfiret talep etmek"). Fiil, emir olduğu için mahallen meczûmdur; لِذَنبِكَ câr-mecrûr terkibi fiille müteallaktır.

وَلَا تَكَبَّرْ عَلَيْهِ — Yûsuf 12:76 — "Ve ona karşı büyüklük taslamadı / büyüklük taslamayasın." İ'râb: تَكَبَّرْ, tefe''ul babından تَكَبَّرَ – يَتَكَبَّرُ fiilinin nehiy (olumsuz emir) kipidir; asıl kök ك-ب-ر olup tekellüf ve mübalağa anlamı katılmıştır. لَا nehiy harfiyle fiilin sonu sükûnla cezmolmuştur; عَلَيْهِ câr-mecrûr müteallak birrr-fiildir.

فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ — Hac 22:30 — "Putlardan oluşan pislikten kaçının." İ'râb: اجْتَنِبُوا, ifti'âl babından اجْتَنَبَ – يَجْتَنِبُ fiilinin emir kipidir; asıl kök ج-ن-ب (yan, kenar) olup افْتَعَلَ kalıbıyla "bir şeyin yanında kalmak → onu terk etmek" anlamı kazanmıştır. وَاو cemaat fâil; الرِّجْسَ mef'ûlün bih olarak mansûb; مِنَ الْأَوْثَانِ beyan/tabyin câr-mecrûrudur.

Notlar

• Mezîdün fîh fiillerin mastar kalıpları mücerred fiillerden farklıdır ve kalıba göre düzenlidir: if'âl → إِفْعَال; tef'îl → تَفْعِيل veya تَفْعِلَة; istif'âl → اسْتِفْعَال vb.
• Mutalavaat (dönüşlülük/edilgenlik) ilişkisi sistemlidir: فَعَّلَ ← تَفَعَّلَ, فَاعَلَ ← تَفَاعَلَ, أَفْعَلَ ← انْفَعَلَ gibi.
• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta mezîd babları için hem anlam hem de sarf çekimi açısından kapsamlı şemalar sunar; İbn Mâlik'in Elfiyye'sinde ise babların vezinleri ve anlam nüansları manzum biçimde ele alınmıştır.