Tasgîr (التصغير), üç harfli, dört harfli veya beş harfli bir ismin belirli kalıplara sokulmak suretiyle küçüklük, azlık, yakınlık, hafiflik, aşağılama ya da sevgi-şefkat anlamı kazandırılmasını ifade eden sarf işlemidir. Tasgîr işlemiyle elde edilen isme ism-i tasgîr (اسم التصغير) denir.

Vezinleri ve Kuralları

• Üç harfli isimler (الثلاثي): فُعَيْل veznine sokulur. Örn.: كَلْب → كُلَيْب; رَجُل → رُجَيْل.
• Dört harfli isimler (الرباعي): فُعَيْعِل veznine sokulur. Örn.: دِرْهَم → دُرَيْهِم; جَعْفَر → جُعَيْفِر.
• Beş harfli isimler (الخماسي): Beşinci harf hazfedilerek فُعَيْعِيل veznine sokulur. Örn.: سَفَرْجَل → سُفَيْرِج.
• Genel kural: İsmin birinci harfi dammeli (ضمة), ikinci harfi fethalı (فتحة) ve ardından sakin yâ (ياء ساكنة) gelecek biçimde inşa edilir.
• Tasgîrin anlamları: Gerçek küçüklük (التحقير), azlık (التقليل), sevgi-şefkat (التحبيب), yakın zaman veya mesafe (التقريب) gibi çeşitli nüanslar taşır.
• Mâ la yensarif: Tasgîr, gayri munsarif (tenvinsiz) isimlerde de uygulanır; bu durumda kelimenin gayr-i munsarif özelliği korunur.

Kur'an'dan Örnekler

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ (Zilzâl 99:7) — "Kim zerre ağırlığınca hayır işlerse onu görür." İ'râb: ذَرَّةٍ kelimesi مِثْقَالَ kelimesine muzâf olan mecrûr bir isimdir; müfessirler ذَرَّة kelimesini tasgîr yoluyla elde edilmiş ve gerçek küçüklük ifade eden bir lafız olarak değerlendirmiştir. Nitekim bazı kıraatlerde ذُرَيْرَة şeklinde tasgîr formu da rivayet edilmiştir.

وَلَا تَظْلِمُونَ فَتِيلًا (Nisâ 4:49) — "Size zerre kadar zulmedilmez." İ'râb: فَتِيل, "hurma çekirdeğindeki ince iplikçik" anlamında olup aşırı küçüklüğü ifade etmek için seçilmiş bir tasgîr kökenli kalıptır; âyette mef'ûl-i mutlak yerinde mansûb olarak gelmiştir ve miktarın azlığını vurgular.

يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِن تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ (Lokmân 31:16) — "Yavrucuğum! (O iş) hardal tanesi kadar ağırlıkta olsa bile…" İ'râb: بُنَيَّ, اِبْن kelimesinin tasgîr formudur (فُعَيْل vezninde بُنَيّ); mütekellime muzâf olduğundan yâ-yı mütekellim ile birleşmiş, münâdâ olarak mahallen mansûbdur. Tasgîr burada sevgi ve şefkat anlamı taşımaktadır.

Notlar

• Kur'ân-ı Kerîm'de ism-i tasgîrin en belirgin işlevi küçüklük ve sevgi-şefkat anlamlarında görülür; بُنَيَّ ve أُخَيَّ gibi hitap formları bunun tipik örnekleridir.
• el-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta tasgîrin altı anlam işlevi taşıyabileceğini belirtir: hakiki küçüklük, azlık, yakın zaman, aşağılama, sevgi ve bazı özel isimlerde kalıplaşma.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde tasgîr vezinlerini "لِتَصْغِيرِ الاسمِ صُغِّرَ بِبِنَاءِ فُعَيْلٍ أو فُعَيْعِلٍ أو فُعَيْعِيلٍ" ifadesiyle özetlemiştir.