Atf-ı beyân (عطف البيان), tevâbi' grubundan olup kendinden önce gelen isme (metbûa) tâbi olan ve onun anlamını açıklayan, belirginleştiren ikinci bir isimdir. Atıf harfi kullanılmaz; metbûunun i'râb alâmeti, marifelik-nekrelik durumu ve cinsiyetiyle tam uyum içindedir. Nahivcilerin büyük çoğunluğuna göre atf-ı beyân yalnızca isimler arasında cereyan eder, fiiller arasında olmaz.

Türleri / Kuralları

• Marifelik şartı: Çoğu nahivciye göre hem metbû hem de atf-ı beyân marife olmalıdır; ikisi de nekre olduğunda kural tartışmalıdır. Sîbeveyhi ve el-Galâyînî bu görüşü esas alır.
• Tam uyum: Atf-ı beyân, metbûuyla i'râb (ref', nasb, cer), cinsiyet ve sayı bakımından uyumludur.
• Bedelden farkı: Bedel, metbûunun yerini alır; cümle ondan üzerinden kurulur. Atf-ı beyân ise metbûu açıklar, onun yerini almaz. Bu sebeple bedelde metbû hazfedilince cümle yine doğru olurken, atf-ı beyânda bu her zaman doğru olmayabilir.
• Sıfattan farkı: Sıfat türetilmiş (müştak) ya da müevvel sıfat olabilirken, atf-ı beyân genellikle câmid (türetilmemiş) bir isimdir: lâkap, unvan, özel isim gibi.
• Kullanım alanı: En sık kullanım yeri, bir ismin ardından o ismin lâkabının ya da unvanının getirilmesidir.

Kur'an'dan Örnekler

وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنفُسَكُم بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ — el-Bakara 2:54. Türkçe anlamı: "Mûsâ kavmine demişti ki: Ey kavmim! Buzağıyı (ilâh) edinmekle kendinize zulmettiniz." İ'râb: مُوسَىٰ fâildir (merfû, elif ile). الْعِجْلَ ise اتِّخَاذ masdarının mef'ûlüdür. — Bu âyette doğrudan atf-ı beyân yapısı için bkz. bir sonraki örnek; bu örnek bağlamı gösterir.

أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ — el-Mâide 5:95. Türkçe anlamı: "Ya da kefâret olarak yoksulları doyurmak (gerekir)." İ'râb: طَعَامُ, كَفَّارَةٌ kelimesinin atf-ı beyânıdır; her ikisi de merfûdur. طَعَامُ, câmid bir isim olarak كَفَّارَة'nin mahiyetini açıklamakta ve onu belirginleştirmektedir. مَسَاكِينَ ise طَعَام'ın muzâfun ileyhi olup mecrûrdur.

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ … فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ — et-Tevbe 9:60. Türkçe anlamı: "Sadakalar … Allah'tan bir farz olarak (bu kişilere aittir)." İ'râb: فَرِيضَةً, cümlenin içeriğini pekiştiren ve açıklayan bir atf-ı beyân ya da hal işlevindedir; mansûbdur. Burada câmid isim olan فَرِيضَة, hükmün kesinliğini (zorunlu oluşunu) açıkça belirtmesi bakımından atf-ı beyân işlevi görür.

وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ — en-Neml 27:88. Türkçe anlamı: "Dağları görürsün, onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutun geçişi gibi geçip gider. Bu, Allah'ın san'atıdır." İ'râb: صُنْعَ اللَّهِ mansûbdur; mahzûf bir fiilin (fiil-i müteallak) mef'ûlü mutlakı ya da atf-ı beyân olarak مَرَّ السَّحَابِ ibaresini açıklayan bir yapı şeklinde değerlendirilir. اللَّهِ muzâfun ileyh olup mecrûrdur.

Notlar

• el-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta atf-ı beyânı "metbûunu açıklayan câmid tâbi" şeklinde tanımlar ve sıfattan ayrılan yönü olarak câmid oluşunu özellikle vurgular.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde atf-ı beyânı beş tâbi türünden biri olarak sayar ve onun bedele benzerliğine rağmen metbûun yerini almadığını belirtir.
• Bazı Kûfe ekolü nahivcileri atf-ı beyânı müstakil bir tâbi türü olarak değil, bedelin bir alt türü olarak kabul etmiştir.