İğrâ ve tahzîr, nahivde fiili hazfedilmiş ve bu nedenle mansûb olan bir ismi konu alan iki ayrı üslûptur. İğrâ (الإغراء), muhatabı övülen veya faydalı bir şeye yönlendirme; tahzîr (التحذير) ise onu zararlı bir şeyden uzak tutma amacı taşır. Her iki üslûpta da isim, takdîrî (mahzûf) bir fiil tarafından mansûb kılınmıştır.

Türleri ve Kuralları

• İğrâ: Muhatap, faydalı bir şeye teşvik edilir. Mahzûf fiilin takdîri genellikle الزَمْ (sarıl, kazan) veya عليكَ بـ (sana düşen şudur) şeklindedir. Örnek: الصِّدْقَ الصِّدْقَ — "Doğruluğa sarıl, doğruluğa!" İsim tekrar edilirse pekiştirme (tevkîd) ifade eder; tekrar edilmezse de câizdir.
• Tahzîr: Muhatap, zararlı bir şeyden sakındırılır. Mahzûf fiilin takdîri اتَّقِ veya احذَرْ (sakın) şeklindedir. Örnek: إيَّاكَ والكَذِبَ — "Yalandan sakın!" İki isim وَ ile bağlanırsa ikincisi de mansûb olur.
• Nâsib (mansûb kılan) unsurun mahzûf olması: Her iki üslûpta da fiil hazfedilir ve bu hazif zorunludur; fiilin zikredilmesi bu üslûbu bozar. İsim, o mahzûf fiilin mef'ûlü olarak mansûb sayılır.
• Özel zamir إيَّا: Tahzîrde sıklıkla kullanılır; إيَّاكَ / إيَّاكُمْ gibi şekilleri doğrudan muhataba yöneliktir ve mef'ûl bih olarak mansûbdur.
• Tekrar ve atıf: İsim ard arda tekrarlanabilir (الطريقَ الطريقَ) ya da وَ harfiyle ikinci bir isim eklenerek atıf yapılabilir.

Kur'an'dan Örnekler

إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ — Fâtiha 1:5 — "Yalnız sana ibadet eder, yalnız senden yardım dileriz." İ'râb: إِيَّاكَ mef'ûl bih olup öne alınmış (takdîm edilmiş) ve mansûbdur; نَعْبُدُ fâili müstetir olan muzâri fiildir. Bu âyette إيَّا tahzîr üslûbuna değil, hasr (yalnızlık/tahsis) ifadesi için mef'ûlün takdîmine örnek gösterilmekle birlikte, klasik nahiv kaynaklarında إيَّاnın kullanım alanını açıklamak için bu âyet sıkça zikredilir.

نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْيَاهَا — eş-Şems 91:13 — "Allah'ın devesine ve onun su içme hakkına (dokunmayın)!" İ'râb: نَاقَةَ tahzîr üslûbunda mef'ûl bih olarak mansûbdur; nâsib fiil mahzûftur, takdîri احذَرُوا / ذَرُوا (bırakın, dokunmayın) şeklindedir. وَسُقْيَاهَا ise نَاقَةَye atfedilmiş, aynı şekilde mansûbdur. Bu âyet, klasik kaynaklarda tahzîrin Kur'an'daki en açık örneği olarak gösterilir.

فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ — en-Nahl 16:51 — "Öyleyse yalnız benden korkun!" İ'râb: إِيَّايَ mef'ûl bih olup ارْهَبُونِ fiiline takdîm edilmiş ve mansûbdur; hasr (münhasırlık) için öne alınmıştır. Tahzîr bağlamında إيَّا zamirinin fiil hazfedilmeksizin de kullanılabildiğini gösteren bu tür âyetler, nahiv âlimlerince iki üslûp arasındaki geçişkenliği açıklamada örnek alınır.

Notlar

• el-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta iğrâ ve tahzîri "mef'ûl mutlak ve mef'ûl bih'in özel türleri" arasında değil, bağımsız bir üslûp (أسلوب) olarak ele alır ve her ikisinin de nâsibinin mahzûf bir fiil olduğunu vurgular.
• İbn Mâlik, Elfiyye'de tahzîrin إيَّا ile kullanımını ayrı beyitlerde işler ve إيَّاnın fiilsiz de gelebileceğini belirtir.
• Tahzîr üslûbunda en yaygın örüntü إيَّاكَ + وَ + اسم şeklindedir; burada وَ atıf değil, "beraberlik" (vâv-ı maiyye) olarak değerlendirilir ve ikinci isim mansûb kalır.