Kasem cümlesi, Arap dilinde bir yemini (قَسَم) ve onun cevabını (جَوَابُ الْقَسَم) içeren birleşik cümle yapısıdır. Yapı üç temel unsurdan oluşur: fiile kasem (فِعْلُ الْقَسَم) ya da kasem harfi, müksemün bih (الْمُقْسَمُ بِهِ) yani üzerine yemin edilen varlık, ve müksemün aleyh (الْمُقْسَمُ عَلَيْهِ) yani yeminin pekiştirdiği haber cümlesi. Kasem fiili hazfedildiğinde yerine وَ, بَ veya تَ harfleri kullanılır ve bu harfler müksemün bihi mecrûr kılar. Cevap cümlesi olumlu ise genellikle lâm-ı te'kîd ve nûn-u sakîle/hafîfe ile, olumsuz ise لَا veya مَا ile başlar.

Türleri ve Kuralları

• Fiile kasem (الْقَسَمُ الصَّرِيح): أُقْسِمُ بِاللهِ gibi açık bir kasem fiiliyle kurulan yapı; fiil çoğunlukla hazfedilir.
• Harfle kasem: وَ (vahâv), بَ (bâ) ve تَ (tâ) harfleri müksemün bihi mecrûr yapar; تَ yalnızca اللهِ ile kullanılır.
• Cevabın lâmlı gelmesi: Cevap olumlu ve muzâri ise لَيَفْعَلَنَّ, mâzi ise لَقَدْ فَعَلَ kalıbı kullanılır.
• Cevabın olumsuz gelmesi: لَا veya مَا ile başlar; nûn-u te'kîd girmez.
• Cevabın hazfi: Bağlamdan anlaşıldığında cevap düşürülebilir; bu Kur'an'da sıkça görülür.
• Müksemün bih mecrûr olur: Kasem harfleri harf-i cerr görevinde olduğundan kendinden sonraki isim dâimâ mecrûrdur.

Kur'an'dan Örnekler

وَالْعَصْرِ ﴿١﴾ إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ — Asr 103:1-2 — "Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyan içindedir." İ'râb: وَ kasem harfi (harf-i cerr); الْعَصْرِ müksemün bih, mecrûr. إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ cevâbü'l-kasem cümlesi; إِنَّ te'kîd için, لَ lâm-ı fârika (ibtidâ lâmı), الْإِنسَانَ ismu-inne mansûb, لَفِي خُسْرٍ câr-mecrûr haberi.

وَالضُّحَىٰ ﴿١﴾ وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَىٰ ﴿٢﴾ مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَىٰ — Duhâ 93:1-3 — "Kuşluk vaktine ve kararıp durulduğunda geceye yemin olsun ki Rabbin seni ne bıraktı ne de sana darıldı." İ'râb: وَالضُّحَىٰ ve وَاللَّيْلِ kasem harfi + müksemün bih (mecrûr); cevap مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ olumsuz fiil cümlesi; مَا nâfiye, رَبُّكَ fâil merfûʿ.

تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا — Yûsuf 12:91 — "Allah'a yemin olsun ki Allah seni bizden üstün kıldı." İ'râb: تَ kasem harfi (harf-i cerr, yalnızca Allah lafzıyla kullanılır); اللَّهِ müksemün bih, mecrûr. لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ cevâbü'l-kasem; لَ lâm-ı te'kîd, قَدْ tahkîk, اللَّهُ fâil merfûʿ, كَ mef'ûlün bih.

Notlar

• Kur'an'daki sûre başlarında yer alan yemin cümlelerinin cevabı çoğunlukla hazfedilmiş olup müfessirler cevabı bağlamdan takdir eder.
• El-Galâyînî, kasem cevabının asıl olarak mübtedânın haberi hükmünde olduğunu ve yeminin onu te'kîd ettiğini belirtir (Câmiu'd-Dürûs, III. cilt).
• İbn Mâlik Elfiyye'sinde kasem cevabındaki lâm ile olumsuzluk harflerinin işlevini ayrıntılı biçimde ele alır.