Arap dil biliminde her kelime (كَلِمَة) zorunlu olarak üç sınıftan birine girer: isim (اسم), fiil (فعل) veya harf (حرف). İsim; bir varlığı, kavramı ya da niteliği zaman kayıtı olmaksızın karşılayan kelimedir. Fiil; bir eylemi veya oluşu belirli bir zaman dilimiyle birlikte ifade eder. Harf ise tek başına anlamlı olmayıp yalnızca cümle içindeki başka unsurlarla birlikte anlam kazanan bağlantı öğesidir.

Türleri ve Alâmetleri

• İsmin alâmetleri: Başına harf-i tarif (ال) alabilmek; tenvin (ـٌ ـٍ ـًا) kabul etmek; harf-i cer ile mecrûr olmak (مِن، إلى، فِي…); nidâ (يا) harfiyle çağrılabilmek; muzâf veya muzâfun ileyh konumuna girmek.
• Fiilin alâmetleri: Mâzî fiil için تَاء التأنيث الساكنة (sessiz te-i te'nîs) kabul etmek; muzâri' fiil için سَ / سَوْف ya da لَمْ ile kullanılabilmek; emir fiil için yâ-i muhâtabe (ي) veya nûn-i tevkîd (نّ) almak.
• Harfin alâmetleri: Yukarıdaki isim ve fiil alâmetlerinden hiçbirini taşımaz. Bu nedenle harf, "ne isim ne de fiil olmayan" şeklinde negatif tanımla belirlenir. el-Galâyînî'nin ifadesiyle harf, yalnızca başkasıyla anlam kazanan (ما دلَّ على معنى في غيره) kelimedir.
• İsim türleri (kısaca): Müfret–tesniye–cemi; mârife–nekre; müzekker–müennes; mütemekkîn (mu'reb) ve gayr-i mütemekkîn (mebnî) şeklinde alt sınıflara ayrılır.
• Fiil türleri (kısaca): Mâzî (فَعَلَ), muzâri' (يَفْعَلُ) ve emir (افْعَلْ) olmak üzere üçe ayrılır.

Kur'an'dan Örnekler

ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ — Bakara 2:255 — "Allah'tan başka ilah yoktur." İ'râb: ٱللَّهُ isimdir; mârife (harf-i tarif alıyor) ve mübtedâ olarak merfûdur. إِلَٰهَ isimdir; لَا nefiy-i cins ile mansubtur (ya da mebnî ale'l-feth). إِلَّا istisna harfidir (harf türünden); هُوَ ise isim (zamîr) olup haber konumundadır.

خَلَقَ ٱلْإِنسَٰنَ مِنْ عَلَقٍ — Alak 96:2 — "İnsanı bir alak'tan (pıhtılaşmış kandan) yarattı." İ'râb: خَلَقَ mâzî fiildir; tâ-i te'nîs kabul edebileceği (خَلَقَتْ) ve لَمْ ile kullanılabildiği için fiil alâmeti taşır. Fâili mahzûf (هو, Allah) olup müstetir olarak takdîr edilir. ٱلْإِنسَٰنَ isimdir (harf-i tarif almıştır), mef'ûlün bih olarak mansûbdur. مِنْ harf-i cerdir (harf türünden); عَلَقٍ isimdir, tenvîn almış ve mecrûr olmuştur.

وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ — Bakara 2:282 — "Allah her şeyi hakkıyla bilendir." İ'râb: وَ atıf ya da ibtidâ harfidir (harf türü). ٱللَّهُ isim, mübtedâ, merfû. بِ harf-i cer (harf türü); كُلِّ isim, muzâf, mecrûr. شَىْءٍ isim, muzâfun ileyh, mecrûr ve tenvînlidir. عَلِيمٌ isim (sıfat-ı müşebbehe), haber, merfû ve tenvînlidir; bu tenvîn onun isim olduğunun açık alâmetidir.

Notlar

• İbn Mâlik, Elfiyye'sine الكَلامُ وَما يَتَأَلَّفُ مِنه başlığıyla başlar ve kelamın (كلام) ancak isim + fiil + harf bileşiminden oluşabileceğini ortaya koyar.
• Bir kelimenin hangi türe girdiğini tek bir alâmet yetmediği durumlarda birden fazla ölçüt birlikte değerlendirilir; özellikle mebnî isimler (zamîrler, işaret isimleri) ile mâzî fiiller arasındaki ayrımda bağlam belirleyicidir.
• Harfler mu'reb değil mebnîdir; yani sonları değişmez. Bu da onları isim ve fiilden yapısal olarak ayıran temel özelliktir.