Hâl (الحَال), bir cümlede fâil, mef'ûl veya başka bir ismin (sahib-i hâl) eylem gerçekleşirken içinde bulunduğu durumu, niteliği ya da konumu ifade eden mansûb bir isimdir. Daima nekra (belirsiz) gelir, sahib-i hâli ise genellikle marife (belirli) bir isimdir. "Nasıl bir hâlde?" sorusuna cevap verir ve cümlede fudla (ek öğe) konumundadır.

Türleri ve Temel Kuralları

• Müfret hâl: Tek bir kelimeden oluşan hâldir; mansûb gelir ve sahib-i hâliyle cinsiyet ile sayı bakımından uyum sağlar. Örnek: جاءَ زيدٌ راكبًا (Zeyd binekli olarak geldi).
• Cümle hâl: Hâlin bir isim cümlesi ya da fiil cümlesi şeklinde gelmesidir. Bu durumda cümle mansûb konumunda olup mahallen nasb alır. İsim cümlesi hâl olduğunda başına genellikle وَاو الحالية (hâl vâvı) gelir. Örnek: جاءَ زيدٌ وَالشمسُ طالعةٌ.
• Şibh-i cümle hâl: Câr-mecrûr veya zarf tamlamasının hâl olarak gelmesidir. Örnek: جاءَ زيدٌ على فرسٍ.
• Müevvel hâl: أن + fiil yapısının mansûb bir masdara tevil edilerek hâl işlevi görmesidir.
• Sahib-i hâl kuralları: Sahib-i hâl çoğunlukla marife olur; nekra sahib-i hâl ancak özel durumlarda (haber takdim edilmiş ya da fiil nekranın önüne geçmişse) kabul edilir.
• Hâl-i müessise / hâl-i müekkide: Yeni bir anlam katan hâle müessise, cümledeki mevcut anlamı pekiştiren hâle ise müekkide denir.
• Mahzûf (gizli) sahib-i hâl: Sahib-i hâl bağlamdan anlaşılıyorsa cümlede açıkça zikredilmeyebilir.

Kur'an'dan Örnekler

وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً — Kehf 18:47 — "Dağları yürüteceğimiz ve yeri açıkça ortada göreceğin günü…" İ'râb: بَارِزَةً kelimesi müfret hâldir; mansûb olup الْأَرْضَ sahib-i hâlinin o andaki durumunu (görünür, açık olma hâlini) bildirir.

فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ — Kasas 28:79 — "(Kârûn) süsü içinde kavminin karşısına çıktı." İ'râb: فِي زِينَتِهِ, câr-mecrûr şeklinde şibh-i cümle hâldir; mahallen mansûb olup fâil olan الضمير المستتر (gizli o zamiri) sahib-i hâldir.

وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ — Yûsuf 12:16 — "Akşamleyin ağlayarak babalarının yanına geldiler." İ'râb: يَبْكُونَ, fiil cümlesi hâldir; mahallen mansûb olup fâil konumundaki واو الجماعة (çoğul zamiri) sahib-i hâldir ve gelme eylemi sırasındaki durumu (ağlama hâlini) ifade eder.

ادْخُلُوا مِصْرَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ — Yûsuf 12:99 — "Allah dilerse Mısır'a güvenle girin." İ'râb: آمِنِينَ, müfret hâldir; mansûb ve cemil-müzekker sâlim olarak gelmiş, واو الجماعة (çoğul muhatap zamiri) sahib-i hâldir; girme eyleminin gerçekleşeceği andaki güvenli durumu bildirir.

Notlar

• Hâl ile sıfat (النَّعت) arasındaki temel fark şudur: Sıfat, mevsûfunun (nitelediği ismin) kalıcı ya da genel özelliğini bildirir ve onunla marife/nekra, cinsiyet ve sayı bakımından tam uyum sağlar; hâl ise daima nekra gelir ve eylemin yapıldığı anlık durumu ifade eder.
• El-Galâyînî hâli "fudlat mansûbe tübeyyin hey'ete sâhibihâ" diye tanımlar; İbn Mâlik Elfiyye'sinde hâlin nekra olması gerektiğini ve sahib-i hâlin marife olması kuralını nazmen ele alır.
• Hâl bazen واو الحالية ile başlayan bir isim cümlesi şeklinde gelir; bu yapı Kur'an-ı Kerîm'de sıkça kullanılır ve sahib-i hâlin eylemin gerçekleştiği ortamdaki koşulunu tasvir eder.