Arap dilbilgisinde sayı kategorisi (العدد), bir ismin kaç varlığa işaret ettiğini gösterir. Müfred tek bir varlığı, tesniye tam olarak iki varlığı, cemi' ise üç ve daha fazlasını ifade eder. Bu ayrım yalnızca isimde değil, sıfatta, zamir ve fiilin şahıs eklerinde de sistematik biçimde yansır.

Türleri ve Kuralları

• Müfred (المفرد): Herhangi bir tesniye veya cemi' eki almamış tekil isimdir. Ref' hâlinde damme, nasb ve cer hâllerinde fetha/kesra ile i'râb olur. Örnek: رَجُلٌ، كِتَابٌ، مُسْلِمٌ.
• Tesniye (المثنّى): Müfrede ref' hâlinde ـَانِ (elif + nûn), nasb ve cer hâlinde ـَيْنِ (ye + nûn) eki getirilerek yapılır. İki varlığın birbiriyle tam eşit (mütecanis) olması şarttır. Tesniye ek aldığından tenvinsiz okunur. Örnek: رَجُلَانِ / رَجُلَيْنِ، كِتَابَانِ / كِتَابَيْنِ.
• Cemi' (الجمع): Üç türdür:
  • Cemi' Müzekker Sâlim (جمع المذكر السالم): Müfrede ref'de ـُونَ, nasb ve cer'de ـِينَ eklenerek yapılır; ağırlıklı olarak akıllı erillerdir. Örnek: مُسْلِمُونَ / مُسْلِمِينَ.
  • Cemi' Müennes Sâlim (جمع المؤنث السالم): Müfreddeki tâ-i merbûta atılarak ـَاتٌ eki getirilir; ref'de damme, nasb ve cer'de kesra ile i'râb alır. Örnek: مُسْلِمَاتٌ / مُسْلِمَاتٍ.
  • Cemi' Teksîr (جمع التكسير): Müfredin iç yapısı değiştirilerek kurulan ve kurala tam bağlı olmayan kırık çoğuldur. El-Galâyînî'nin sınıflandırmasına göre cemi' kıllet (üçten ona kadar) ve cemi' kesret (on ve üzeri) olmak üzere iki ana grupta incelenir. Örnek: كِتَاب → كُتُب، رَجُل → رِجَال، قَلْب → قُلُوب.

Kur'an'dan Örnekler

وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ — Bakara 2:163 — "Sizin ilâhınız tek bir ilâhtır." İ'râb: إِلَٰهُكُمْ mübtedâ (ref', damme); إِلَٰهٌ وَاحِدٌ haber (ref', damme ile tenvîn). Her iki isim de müfreddir; sıfat وَاحِدٌ nitelediği isimle müfred-müzekker olarak uyum sağlamıştır.

لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ — Bakara 2:255 — "Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur." İ'râb: السَّمَاوَاتِ cemi' müennes sâlim olup فِي harf-i cerriyle mecrûr; nasb ile cer hâlinde kesra alması bu cemi' türünün kuralıdır. الْأَرْضِ ise müfreddir.

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ — Tevbe 9:71 — "Mü'min erkekler ve mü'min kadınlar birbirinin velîsidir." İ'râb: الْمُؤْمِنُونَ cemi' müzekker sâlim, mübtedâ (ref', وَاو ile); الْمُؤْمِنَاتُ cemi' müennes sâlim, üzerine atfedilmiş (ref', damme ile); أَوْلِيَاءُ cemi' teksîr (وَلِيّ'nin kırık çoğulu), haber (ref', gayri munsarif olduğundan tenvin almaz).

Notlar

• Tesniye ve cemi' müzekker sâlim, muzâf konumuna geldiğinde sondaki نُون düşer: مُسْلِمُو الْبَلَدِ، يَدَا الرَّجُلِ.
• Cemi' teksîr, müfredinin veznine ve harflerine göre belirlenir; bu nedenle kalıpları ezberlemek Kur'an kelime hazinesi için zorunludur.
• Cemi' müennes sâlim nasb hâlini fetha değil kesra ile yapar; bu, Arap gramercilerinin "asl'a uymayan" (نيابة) i'râb örneği olarak ele aldığı istisna durumlardan biridir.