İdgâm (الإدغام), kelime içinde veya kelimeler arasında yan yana gelen iki harften birincisinin (müdgam), ikincisine (müdgam fîh) katılarak şedde (ّ) ile tek harf biçiminde telaffuz edilmesidir. Sarf ilminde bu değişim; idbâl (ibdâl) ve hazf ile birlikte üç temel ses uyum olayından birini teşkil eder ve özellikle fiil türetme kalıplarında (muzâaf fiiller, iftial, tef'îl babları) çok sık karşılaşılır.

Türleri ve Temel Kuralları

• Tam İdgâm (إدغام تام): Birinci harf ikinciye tamamen karışır; harfin zat ve sıfatının ikisi de yok olur. Muzâaf fiillerde kök harflerin birleşmesi bu türdendir: مَدَدَ → مَدَّ.
• Nâkıs İdgâm (إدغام ناقص): Birinci harfin zatı kalkar, ancak sıfatı (cehr, istilâ vb.) ikinci harfte bir ölçüde korunur. Tecvid ilmindeki idgâm bi-gunne buna örnek gösterilir.
• Mütemasileyn İdgâmı: Aynı cinsten iki harf yan yana geldiğinde birleştirilir: اضرِب بِعَصَاكَ okunuşunda lâm-lâm, bâ-bâ gibi eşleşmeler.
• Mütecâniseyn İdgâmı: Mahreçleri aynı, sıfatları farklı iki harfin birleşmesi; meselâ tâ (ت) ile tâ (ط) veya dâl (د) ile tâ (ت) eşleşmeleri.
• Mütekarribeyn İdgâmı: Mahreç ve sıfat bakımından birbirine yakın iki harfin birleşmesi; lâm-râ gibi.
• Sarf kalıplarında zorunlu idgâm: İftial babında kök harfi د، ذ، ز olduğunda tâ (ت) dâl (د)'e dönüşüp idgâm olur: ازتان → ازدان (ibdâl + idgâm zinciri).

Kur'an'dan Örnekler

وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ — Zilzâl 99:7. Türkçe anlamı: "Kim zerre ağırlığınca hayır işlerse onu görür." İ'râb: ذَرَّةٍ kelimesi, ذَرَرَة aslından gelir; iki râ (ر + ر) mütemasileyn idgâmıyla birleştirilerek şeddeli رّ hâlini almıştır; kelime مِثْقَال'ın muzâfun ileyhi olup mecrûrdur.

وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ — Hicr 15:88. Türkçe anlamı: "Gözlerini (onlara) uzatma." İ'râb: تَمُدَّنَّ fiilinin aslı تَمْدُدَنَّ'dir; دد mütemasileyn idgâmıyla دّ'ye dönüşmüştür. Fiil, لَا nehiyye ile meczûm, ardından gelen نَّ te'kîd nûnu ile mahallen merfû kabul edilir; عَيْنَيْكَ mef'ûlün bih olup mensûbtur.

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ — Zilzâl 99:8. Türkçe anlamı: "Kim de zerre ağırlığınca şer işlerse onu görür." İ'râb: شَرًّا kelimesinin aslı شَرَرًا'dır; iki râ mütemasileyn idgâmıyla رّ'ye dönüşmüştür ve مِثْقَال'ın sıfatı olarak mansûbtur.

Notlar

• İdgâm her zaman mümkün değildir; iki harften birincisi harekeli, ikincisi sâkin olmalıdır ki idgâm gerçekleşebilsin (sükûn şartı).
• Sükûn şartı sağlanmazsa önce naklü'l-hareke (hareke aktarımı) veya hazf yoluna gidilir, ardından idgâm yapılır.
• El-Galâyînî, idgâmı sarf olayları içinde ibdâl ile birlikte ele alır ve muzâaf fiillerin tüm çekim tablolarını bu kuralla açıklar (Câmiu'd-Dürûs, c. 3).
• Tecvid ilmindeki idgâm ile sarf ilmindeki idgâm terim ortaklığı taşır; ancak tecvidde odak noktası tilâvet kuralları, sarfta ise kelime yapısı ve türetimidir.