İsim cümlesi (الجملة الاسمية), bir isimle başlayan cümledir. Temel unsurları mübtedâ (المبتدأ) ve haberdir (الخبر). Mübtedâ, hakkında hüküm bildirilen unsur olup genellikle mârife (belirli) bir isim ya da zamirdir; haber ise bu hükmü tamamlayan ve mübtedânın ne olduğunu ya da nasıl olduğunu açıklayan unsurdur. Her ikisi de aslen ref' (merfû') hâlindedir.

Türleri / Kuralları

• Mübtedânın özellikleri: Mübtedâ kural olarak merfû' ve mârife olur; nekire (belirsiz) bir isim özel durumlar dışında mübtedâ olamaz (meselâ nekireye sıfat getirilmesi veya cümlenin olumsuzluk/soru bağlamında başlaması bu istisnalardandır).
• Haberin türleri: Haber; müfred haber (tek bir isim ya da sıfat), şibhu'l-cümle haberi (câr-mecrûr veya zarf), ya da cümle haberi (isim cümlesi veya fiil cümlesi) şeklinde gelebilir.
• Mahzûf (hazfedilmiş) haber: Haber bazen söz gelişinden anlaşıldığında hazfedilir; câr-mecrûr ya da zarf öbekleri tek başına kullanıldığında haber mahzûf sayılır ve takdiri genellikle كائنٌ / موجودٌ şeklindedir.
• Mübtedâ-haber uyumu: Mübtedâ ile haber sayı ve cinsiyet bakımından uyumlu olmalıdır.
• Fiil cümlesiyle farkı: Fiil cümlesi faille başlar ve anlık ya da geçici bir oluşu ifade etme eğilimindeyken, isim cümlesi daha çok kalıcı ve süregelen durumları ifade eder.
• Nâsihler (isim cümlesine dahil olanlar): كان ve kardeşleri mübtedâyı merfû' bırakırken haberi mansûb yapar; إنّ ve kardeşleri ise mübtedâyı mansûb (isim), haberi merfû' bırakır.

Kur'an'dan Örnekler

ٱللَّهُ نُورُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ (en-Nûr 24:35) — "Allah, göklerin ve yerin nurudur." İ'râb: ٱللَّهُ mübtedâ, merfû', alâmeti damme. نُورُ haber, merfû', alâmeti damme; ٱلسَّمَـٰوَٰتِ muzâfun ileyh, mecrûr. Cümle saf bir isim cümlesidir; mübtedâ ve müfred haber ilişkisi vardır.

إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ (el-Bakara 2:282) — "Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir." İ'râb: إِنَّ harfu't-tevkîd ve'n-nasb (pekiştirme ve nasb harfi). ٱللَّهَ inne'nin ismi, mansûb. بِكُلِّ شَىْءٍ câr-mecrûr, haberin önüne geçmiş şibhu'l-cümle. عَلِيمٌ inne'nin haberi, merfû', alâmeti damme. Cümle, إنَّ'li isim cümlesidir.

وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (el-Bakara 2:265) — "Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir." İ'râb: ٱللَّهُ mübtedâ, merfû'. بِمَا تَعْمَلُونَ câr-mecrûr (şibhu'l-cümle), haberin önüne takdim edilmiştir. بَصِيرٌ haber, merfû', alâmeti damme. Haberin câr-mecrûr ile birlikte gelen müfred sıfat şeklinde olduğu bir isim cümlesi örneğidir.

Notlar

• İsim cümlesi Kur'ân-ı Kerîm'de özellikle Allah'ın sıfatlarını bildiren, inanç esaslarını ve evrensel gerçekleri dile getiren âyetlerde yoğun biçimde kullanılır; bu durum isim cümlesinin kalıcılık ve kesinlik bildirme işleviyle doğrudan bağlantılıdır.
• Câr-mecrûr ya da zarfın cümlenin başına geçmesi (تقديم الخبر) Kur'ân üslûbunda sıkça görülür ve bu taqdîm çoğunlukla vurgu (ihtisas) amacı taşır.