Arapçada nefy (النفي), bir isim veya fiil cümlesinin olumsuz kılınmasını ifade eder. Bunun için kullanılan edatlar, anlam (zaman, kesinlik, süreklilik vb.) ve dilbilgisel etki (i'râb) bakımından birbirinden ayrılır. Klasik nahiv geleneği bu edatları başlıca iki grupta inceler: isim cümlesine giren nefyler ve fiil cümlesine giren nefyler.

Türleri ve Kuralları

• لَا (lâ) — Genel olumsuzluk: Fiil veya isim cümlesini olumsuz kılar. İsim cümlesinde mübtedâ ve haberi ref' eder (yalnızca haber olarak çalışır, cins ismi olumsuz kılan lâ-i nâfiye li'l-cins değilse). Lâ-i nâfiye li'l-cins ise ismin haberini mansûb yapar (tıpkı inne gibi): لَا رَيْبَ فِيهِ örneklerinde görüldüğü üzere isim mansûbtur.
• مَا (mâ) — Hâl olumsuzluğu: Fiil cümlesinin şimdiki/geçmiş zamanda olumsuzlanmasında kullanılır; fiile etki etmez, fiil merfû kalır. Hicaz lehçesinde mâ isim cümlesine girince leyse gibi çalışır: mübtedâyı ref', haberi nasb eder.
• لَمْ (lem) — Geçmiş olumsuzluk (cezm): Muzâri fiili cezm ederek anlama geçmiş menfî zaman katar: لَمْ يَلِدْ (doğurmadı).
• لَمَّا (lemmâ) — Yakın geçmiş olumsuzluk (cezm): Lem gibi muzâri fiili cezm eder; ancak olumsuzluğun konuşma anına dek sürdüğünü vurgular: لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ (iman henüz girmedi).
• لَنْ (len) — Gelecek olumsuzluk (nasb): Muzâri fiili nasb ederek geleceğe yönelik kesin olumsuzluk bildirir: لَنْ تَرَانِي (beni asla göremezsin).
• لَيْسَ (leyse) — İsim cümlesi olumsuzluğu: Nâkıs bir fiil olup mübtedâyı (ismine) ref', haberi (haberine) nasb eder.
• إِنْ (in) — Güçlü olumsuzluk (edebi/retorik): Özellikle şiir ve Kur'an üslûbunda mâ anlamına gelir; genellikle إِنْ … إِلَّا kalıbında kasr (hasır) ifadesi oluşturur.

Kur'an'dan Örnekler

لَا رَيْبَ فِيهِ (Bakara 2:2) — "Onda hiçbir şüphe yoktur." İ'râb: لَا nâfiye li'l-cins; رَيْبَ lâ'nın ismi, tenvinsiz mansûb (binâen alâ'l-feth); فِيهِ câr-mecrûr, lâ'nın mahzûf haberinin müteallakıdır (haber takdiren مَوْجُودٌ).

لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ (Âl-i İmrân 3:92) — "Sevdiklerinizden infak etmedikçe asla iyiliğe eremezsiniz." İ'râb: لَنْ nefy ve istikbal harfi; تَنَالُوا len ile mansûb muzâri fiil (nûn-u ref' hazfedilmiştir), fâili müstetir çoğul أَنْتُمْ; الْبِرَّ mef'ûlün bih, mansûb.

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (İhlâs 112:3) — "Ne doğurdu ne de doğuruldu." İ'râb: لَمْ harf-i cezm ve nefy; يَلِدْ lem ile meczûm muzâri fiil, fâili müstetir هُوَ; يُولَدْ aynı şekilde meczûm, mebnî li'l-mechûl (edilgen) muzâri.

إِنْ هَٰذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ (Mü'minûn 23:24) — "Bu, sizin gibi sıradan bir insandan başka bir şey değildir." İ'râb: إِنْ nefy harfi (mâ anlamında); هَٰذَا mübtedâ, merfû; إِلَّا hasr edatı; بَشَرٌ haber, merfû; مِثْلُكُمْ beşerin sıfatı, merfû.

Notlar

• Nefy edatları anlam nüansları taşır: len'in yalnızca gelecek zamanı değil kesin ve kalıcı olumsuzluğu ifade ettiği bazı âyetlerde (meselâ لَنْ تَرَانِي) açıkça görülür.
• Lâ-i nâfiye li'l-cins ile lâ-i nâfiye (basit olumsuzluk) birbirinden ayrılmalıdır; birincisi cins ismin tamamını olumsuz kılarak mansûb yapar, ikincisi yalnızca fiil veya mübtedâyı olumsuz kılar ve ref' durumu bozulmaz.
• El-Galâyînî, nefy edatlarını Câmiu'd-Dürûs'ta "harfler, fiiller ve isimler" olmak üzere üç kategoride ele alır; leyse fiil, gayr ve lâ (sıfat olarak) ise isim kategorisinde incelenir.