Mübtedâ (المبتدأ), isim cümlesinin (الجملة الاسمية) iki temel rüknünden biri olup kendisinden haber (الخبر) verilen unsurdur. Lafzen ya da takdîren her zaman merfû gelir; yani dammeli, veya yerine kaim olan elif/vâv/nûn gibi ref alâmetlerinden birini taşır.

Türleri ve Temel Kuralları

• Mübtedânın ref alması: Mübtedâ, ibtidâ âmilinin —yani cümlenin başında bulunuşunun— etkisiyle merfû olur. El-Galâyînî'nin ifadesiyle: "Mübtedâ, her âmilden soyutlanmış isimdir; soyutlanma kendisi için bir ref sebebidir."
• Mârife olması: Kural olarak mübtedâ mârife (belirli) gelir: özel isim, harf-i ta'rîfli isim, zamîr, muzâf vb. Nekire mübtedâ ancak bir fayda şartıyla câizdir (nefy, soru, duâ, vasıf gibi özel bağlamlarda).
• Mübtedâ-ı zahir: Lafzen zikredilen isim; en yaygın türdür.
• Mübtedâ-ı zamîr: Munfasıl zamîrin mübtedâ olması; örneğin هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ.
• Nekire mübtedâ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ örneğinde olduğu gibi duâ ve tebrik bağlamında nekire isim mübtedâ olabilir.
• Mübtedânın haberi: Haber, câr-mecrûr veya zarf olduğunda kâhir ekseriyete göre mübtedânın önüne geçebilir. Haber mahzûf (düşürülmüş) olduğunda ise mübtedâ kendi başına tam bir anlam ifade eden bir bağlamda yer alır.
• İnne ve kardeşlerinin etkisi: إنَّ ve benzeri nâsihler mübtedânın ismini nasb eder, dolayısıyla mübtedâ ref alamaz; bu durumda artık mübtedâ değil "ismu inne" adını alır.

Kur'an'dan Örnekler

اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ — En-Nûr 24:35 — "Allah göklerin ve yerin nurudur." İ'râb: اللَّهُ mübtedâ, merfû, alâmeti damme. نُورُ haber, merfû, alâmeti damme; السَّمَاوَاتِ ona muzâftır.

وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ — El-Bakara 2:282 — "Allah her şeyi hakkıyla bilendir." İ'râb: اللَّهُ mübtedâ, merfû, alâmeti damme. عَلِيمٌ haber, merfû, alâmeti damme; بِكُلِّ شَيْءٍ câr-mecrûr, habere müteallık veya haberin sıfatına mukaddem hâl konumundadır.

وَلَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكٍ — El-Bakara 2:221 — "Mümin bir köle, müşrikten kesinlikle daha hayırlıdır." İ'râb: عَبْدٌ nekire mübtedâ, merfû, alâmeti damme; lâm-ı ibtidâ ile te'kîd edilmiş olması ve sıfat alması (مُؤْمِنٌ) nekireliğe rağmen mübtedâ gelmesini meşrulaştırmıştır. خَيْرٌ haber, merfû.

هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ — Yûnus 10:107 — "O, çok bağışlayan, çok merhamet edendir." İ'râb: هُوَ munfasıl zamîr, mübtedâ, merfû mahallen. الْغَفُورُ haber, merfû, alâmeti damme. الرَّحِيمُ ikinci haber veya birinci haberin sıfatı, merfû.

Notlar

• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde mübtedâyı şöyle tanımlar: "Mübtedâ, ref alan, soyutlanmış ya da hükmü soyutlanmış gibi olan isimdir." (مُجَرَّدٌ أو في حكمه kaydı, zamîri ve te'vîlle mübtedâ konumuna giren mastar ve fiil gibi unsurları kapsar.)
• Haber mahzûf olduğunda mübtedâ yine de ref alır; örneğin yas ve taziye ifadelerinde: صَبْرٌ جَمِيلٌ — haber أَمْرِي veya أَوْلَى لِي takdirindedir.
• Mübtedânın önüne geçen câr-mecrûr veya zarfın şibh-i cümle olarak haber mevkiinde durduğu yapılar Kur'an'da son derece yaygındır; bu durumda mübtedânın haberi mahzûf değil, mevcuttur fakat takdîmli (öne alınmış) gelmiştir.