Sarf ilmi (علم الصَّرف), Arapçada kelimelerin kökten başlayarak nasıl biçimlendiğini, hangi vezinlere (kalıplara) girdiğini, bu süreçte hareke ve harflerin nasıl değiştiğini araştıran ilimdir. "Sarf" sözcüğü sözlükte "çevirmek, döndürmek" anlamına gelir; terim olarak ise kökteki harfleri belirli kalıplara döküp yeni anlamlar elde etme işlemine denir. Nahiv kelimelerin cümle içindeki ilişkilerini (i'râbı) ele alırken sarf, kelimenin kendi iç yapısını inceler; bu sebeple sarf, nahvin temeli ve ön şartı sayılmıştır.

Sarfın Konusu ve Temel Kavramları

• Kök (مَصْدَر / جَذْر): Genellikle üç harfli asıl kök; tüm türevlerin dayandığı temel birimdir.
• Vezin (وَزْن): Kelimelerin biçim kalıpları; فَعَلَ، فَاعِل، مَفْعُول gibi standart ölçüler.
• Türetme (اشتقاق): Kökten isim, sıfat, masdar, ism-i fâil, ism-i mef'ûl, fiil gibi yeni kelimelerin üretilmesi.
• Fiil çekimi (تَصْرِيف الأَفْعَال): Fiilin mâzî, muzâri ve emir kalıplarında şahıs, cinsiyet ve sayıya göre değişimi.
• Sağlam (صَحِيح) ve illetli (مُعْتَلّ) kökler: و، ي، أ harflerini barındıran köklerde uygulanan kural değişiklikleri.
• İbdâl, idgam ve hazif: Kelime yapısını kolaylaştırmak için gerçekleştirilen ses değişimleri.

Kur'an'dan Örnekler

خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ (el-Alak 96:2) — "İnsanı bir alak'tan yarattı." İ'râb: خَلَقَ fiili فَعَلَ vezninde sağlam geçişli bir mâzî fiildir; kök خ-ل-ق'dır. عَلَق ise aynı kökten değil, müstakil bir isim olup فَعَل veznindedir; câr-mecrûr konumunda مِن harf-i ceriyle bağlıdır ve mef'ûlü bittin hâline getiren fiilin nesnesini gösterir.

وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ (el-Burûc 85:14) — "O, çok bağışlayan, çok sevendir." İ'râb: الْغَفُورُ kelimesi غ-ف-ر kökünden فَعُول vezninde türetilmiş mübalağa ism-i fâilidir (sıga-i mübalağa); çok çok bağışlayan anlamı taşır. الْوَدُودُ de و-د-د kökünden aynı vezinde mübalağa sıfatıdır. Her ikisi هُوَ zamirinin haberi olup ref' halindedir.

وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ (Hûd 11:88) — "Benim başarıya ulaşmam yalnızca Allah iledir." İ'râb: تَوْفِيق kelimesi و-ف-ق kökünün II. babından (tef'îl) türetilmiş masdar olup تَفْعِيل veznindedir; sarf açısından mâzîsi وَفَّقَ, masdarı تَوْفِيقtır. يَاء mütekellim zamiri ona muzâf olup i'râbta مَاnın ismi konumunda mübtedâ hükmündedir.

Notlar

• Klasik kaynaklarda sarf ve nahiv çoğu zaman "ilmü't-tasrîf ve'n-nahv" adıyla birlikte zikredilmiş; ancak sarf müstakil bir ilim olarak gelişmiştir.
• el-Galâyînî Câmiu'd-Dürûs'ta sarfı "kelimenin ahvâl-i eş-şekliyye"sini inceleyen ilim olarak tanımlar; İbn Mâlik ise Elfiyye'sinde sarf kurallarını nahiv kurallarıyla bütünleşik ele alır.
• Kur'an'ı doğru okumak ve anlamak için sarf bilgisi vazgeçilmezdir; zira bir kelimenin vezni, hem anlamını hem de i'râbdaki konumunu belirler.