Sîgâ-i mübâlağa (صِيَغُ الْمُبَالَغَة), bir fiilde ifade edilen niteliğin ya da eylemin o kişi veya şeyde aşırı ölçüde, sürekli ve çokça bulunduğunu göstermek için ism-i fâil yerine kullanılan müştakk isim kalıplarıdır. el-Galâyînî'nin Câmiu'd-Dürûs'el-'Arabiyye'sinde ve İbn Mâlik'in Elfiyye'sinde bu kalıplar "mübalağa için ism-i fâil yerine geçen vezinler" olarak tanımlanır. Müzekker ve müennes çekimleri ism-i fâil kurallarına uyar; cemi genellikle kıyasî cemilerle yapılır.

Temel Kalıpları ve Kuralları

• فَعَّال – En yaygın kalıptır. Mesleği, alışkanlığı veya sürekli yapılan eylemi ifade eder: غَفَّار "çok bağışlayan", عَلَّام "çok iyi bilen".
• فَعِيل – Kalıcı ve köklü sıfat anlamı taşır: رَحِيم "çok merhametli", عَلِيم "her şeyi bilen".
• فَعُول – Fiili bolca yapan anlamındadır; hem müzekker hem müennese aynı kalıpla kullanılır: غَفُور "çok affedici", شَكُور "çok şükreden/çok şükrü kabul eden".
• مِفْعَال – Alışkanganlık ve doğasında olan özelliği bildirir: مِعْطَاء "son derece cömert".
• فَعِل – Daha az yaygın olmakla birlikte klasik metinlerde geçer: حَذِر "son derece ihtiyatlı".
• Bu kalıplar, ism-i fâil gibi fâil ve mef'ûl alabilir; belirlilik takısıyla ya da muzâf olarak kullanılabilir.
• Sîgâ-i mübâlağa kalıpları kıyas yoluyla serbestçe türetilebilir; ancak en güvenilir olanı semâ'a (rivayet) dayananıdır.

Kur'an'dan Örnekler

إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا (en-Nisâ 4:96) — "Şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir." İ'râb: غَفُورًا ve رَحِيمًا, كَانَ'ın haberi olup mansûbdur; her ikisi de sîgâ-i mübâlağa vezni olan فَعُول ve فَعِيل kalıplarındandır.

وَاللَّهُ غَفَّارٌ لِّمَن تَابَ (Tâhâ 20:82) — "Allah, tövbe edenler için çok bağışlayıcıdır." İ'râb: غَفَّارٌ, mübtedâ olan اللَّهُ'nun haberi; merfû' ve tenvînlidir. فَعَّال kalıbında sîgâ-i mübâlağadır. لِّمَن تَابَ câr-mecrûr terkibi غَفَّارٌ'a müteallıktır.

إِنَّهُۥ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا (el-İsrâ 17:99) — "Şüphesiz O, çok iyi bilendir, her şeye gücü yetendir." İ'râb: عَلِيمًا ve قَدِيرًا, كَانَ'ın haberi olup mansûbdur; her ikisi فَعِيل kalıbında sîgâ-i mübâlağadır ve الهاء zamiri كَانَ'ın ismi olarak merfûdur.

Notlar

• Sîgâ-i mübâlağa, ism-i fâilden anlam bakımından yalnızca derece farkıyla ayrılır; sözdizimsel işlevi aynıdır.
• Allah'ın sıfatlarını anlatan isimlerin büyük çoğunluğu bu kalıplarda gelir; bu nedenle konu, Kur'an okumaları için özellikle önem taşır.
• el-Galâyînî bu kalıpları beşle sınırlandırmayı tercih etmiş; bazı gramer âlimleri ise فَعَّالة ve فَيْعَال gibi ek vezimleri de listeye eklemiştir.