Kâne ve kardeşleri (كان وأخواتها), isim cümlesinin yapısını değiştiren nakıs fiillerdir. Bu fiiller cümleye girdiğinde mübtedâ "kânenin ismi" (اسم كان) adını alır ve ref' hâlini korur; haber ise "kânenin haberi" (خبر كان) olarak nasb hâline geçer. Gramer literatüründe اسم كان, merfûât (ref' hâlindeki unsurlar) arasında sayılır.

Türleri ve Temel Kurallar

• Başlıca nakıs fiiller: كَانَ، أَصْبَحَ، أَمْسَى، أَضْحَى، ظَلَّ، بَاتَ، صَارَ، لَيْسَ، مَا زَالَ، مَا فَتِئَ، مَا بَرِحَ، مَا انْفَكَّ، مَا دَامَ
• İsmin ref' alması: اسم كان, cümledeki özne konumunu korur ve daima merfû'dur; müfret, tesniye veya cemi olabilir.
• Haberin nasb alması: Kânenin haberi mansûbtur; müfret bir isim, sıfat, câr-mecrûr, zarfı veya cümle şeklinde gelebilir.
• Tam fiil kullanımı: كَانَ ve bazı kardeşleri haber almadan da kullanılabilir (tam fiil); bu durumda kendilerine özgü fâilleri olur ve isim-haber ilişkisi kurmazlar.
• Zaman anlamları: كَانَ geçmiş sürekliliği, صَارَ dönüşümü, لَيْسَ olumsuzluğu, مَا زَالَ süregelen bir hâli ifade eder.
• İsmin öne geçmesi: Kânenin ismi haberin önüne geçebilir; asıl sıra "kâne + isim + haber" şeklindedir.

Kur'an'dan Örnekler

وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا (el-Ahzâb 33:5) — "Allah çok bağışlayan, çok merhamet edendir." İ'râb: كَانَ nakıs mâzî fiil; اللَّهُ اسم كان, merfû', alâmeti damme; غَفُورًا خبر كان, mansûb, alâmeti fetha; رَّحِيمًا ikinci haber veya غَفُورًا'ya sıfat, mansûb.

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ bağlamında bir nakıs fiil örneği için: وَكَانُوا شِيَعًا (el-En'âm 6:65) — "Onlar fırkalar hâlinde idiler." İ'râb: كَانَ nakıs mâzî fiil; وَاو اسم كان konumunda, merfû' (zamiri müstatir değil, muttasıl); شِيَعًا خبر كان, mansûb, alâmeti fetha.

لَيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ (el-Bakara 2:177) — "İyilik, yüzlerinizi (doğu veya batıya) çevirmeniz değildir." İ'râb: لَيْسَ nakıs fiil (olumsuzluk); الْبِرَّ öne geçirilmiş خبر كان, mansûb; أَن تُوَلُّوا masdar tevîlinde اسم ليس, merfû' (mahallen).

وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (er-Rûm 30:47) — "Müminlere yardım etmek üzerimize hak idi." İ'râb: كَانَ nakıs mâzî fiil; نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ اسم كان, te'hîr edilmiş (sonraya bırakılmış), merfû', alâmeti damme; نَصْرُ muzâf, الْمُؤْمِنِينَ muzâfun ileyh, mecrûr; حَقًّا öne geçirilmiş خبر كان, mansûb; عَلَيْنَا câr-mecrûr, حَقًّا'ya müteallık.

Notlar

• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta bu fiilleri "ef'âlü'n-nâkısa" (الأفعال الناقصة) başlığı altında inceler; nakıs terimi, bu fiillerin tek başlarına tam bir anlam taşımamasından kaynaklanır.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde (beyit 74 ve devamı) اسم كان'ın ref', haberin nasb almasını düzenli kıyasla ele alır ve sıralamanın değişebileceğini açıklar.
• مَا دَامَ yalnızca masdariyye مَا'sıyla kullanılır ve zarf cümlesi kurar; diğer "mâ"lı kardeşlerden (مَا زَالَ vb.) bu yönüyle ayrılır.