Sıfat-ı müşebbehe (الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ), sülâsî lâzım (geçişsiz) fiillerden türetilen ve fâilde sabit, kalıcı bir vasfı bildiren isim türevidir. Adı "ism-i fâile benzetilen sıfat" demektir; zira anlam bakımından ism-i fâile yakın olsa da onu geçici bir eylemde değil, özlükte yerleşik bir nitelikte tasvir eder. el-Galâyînî'nin Câmiu'd-Dürûs'unda belirtildiği üzere sıfat-ı müşebbehe yalnızca lâzım fiillerden yapılır; müteaddî (geçişli) fiillerden yapılmaz.

Başlıca Vezinleri ve Kuralları

• فَعِيل — Kalıcı bir vasıf için en yaygın vezin: كَرِيم، شَرِيف، عَظِيم، رَحِيم
• فَعَل — Özellikle renk ve beden kusurları dışında vasıf bildirir: بَطَل، حَسَن
• فَعْل — Sükûnlu orta harfle: صَعْب، سَهْل، ضَخْم
• فَعِل — Orta harf kesreli: فَرِح، حَذِر، أَشِر
• أَفْعَل — Renk ve beden özelliklerinde kullanılır; müennesi فَعْلَاء: أَحْمَر / حَمْرَاء، أَبْيَض / بَيْضَاء
• فُعَال / فَعَال — Daha az kullanılan vezinler: شُجَاع، جَبَان
• Sıfat-ı müşebbehe mevsûfuna (nitelediği isme) cinsiyet ve sayı bakımından uyar; bu yönüyle ism-i fâile benzer.
• Merfû, mansûb veya mecrûr bir ma'mûl alabilir; bu ma'mûl çoğunlukla belirlilik takısı almadan gelir ve sıfata izâfetle de bağlanabilir.

Kur'an'dan Örnekler

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ — Fâtiha 1:1 — "Rahman ve Rahîm olan Allah'ın adıyla." İ'râb: الرَّحِيم, فَعِيل vezninde sıfat-ı müşebbehe olup اللهِ lafzına sıfat (naat) olarak mecrûrdur; sürekli ve kalıcı merhamet vasfını bildirir. Aynı şekilde الرَّحْمَٰن da mübalağa içeren sıfat-ı müşebbehe hükmündedir.

وَاللهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ — Bakara 2:263 — "Allah ganî (hiçbir şeye muhtaç olmayan) ve halîm (yumuşak huylu) olandır." İ'râb: غَنِيٌّ ve حَلِيمٌ, her ikisi فَعِيل vezninde sıfat-ı müşebbehe olup اللهُ mübtedâsının haberi konumunda merfû ve nekre olarak gelmiştir; Allah'ın zâtına ait kalıcı sıfatları ifade eder.

إِنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ — Bakara 2:209 — "Şüphesiz Allah azîz (üstün, yenilmez) ve hakîm (hüküm ve hikmet sahibi) olandır." İ'râb: عَزِيزٌ ve حَكِيمٌ, فَعِيل vezninde sıfat-ı müşebbehe olup إِنَّ'nin isminin (mansûb اللهَ) haberi olarak merfûdur; kalıcı güç ve hikmet vasfını dile getirir.

وَكَانَ اللهُ سَمِيعًا بَصِيرًا — Nisâ 4:134 — "Allah her zaman işitendir, görendir." İ'râb: سَمِيعًا ve بَصِيرًا, فَعِيل vezninde sıfat-ı müşebbehe olup كَانَ'ın haberi konumunda mansûbdur; işitme ve görmenin Allah'ta sürekli ve değişmez bir sıfat olduğunu göstermek için sıfat-ı müşebbehe tercih edilmiştir, ism-i fâil değil.

Notlar

• Sıfat-ı müşebbehe ile ism-i fâil arasındaki temel fark süreklilik meselesidir: ضَارِب (şu an vuran) geçiciyken كَرِيم (cömert) kalıcı bir karakter özelliğidir.
• Kur'an'da Allah'ın sıfatları büyük ölçünde sıfat-ı müşebbehe vezniyle (فَعِيل) ifade edilmesi, bu vasfın ezelî ve sürekli olduğunu vurgulamak içindir.
• İbn Mâlik Elfiyye'sinde sıfat-ı müşebbehayı ism-i fâilden hemen sonra ele alır ve ma'mûlünün irab durumlarını (ref', nasb, cer) ayrıntılı biçimde açıklar.