Lâ-i nâfiye li'l-cins (لا النافية للجنس), mübtedâ-haber yapısının özel bir türü olup ismi nasb, haberi ise ref üzere gelir. Haberi; mübtedânın cümleyi tamamlayan yüklemi konumundadır ve çoğunlukla mahzûf (hazfedilmiş) olup bağlamdan takdir edilir.

Türleri ve Kuralları

• Müfred (tek kelime) haber: لا isminden sonra doğrudan gelir ve merfûdur; alamet olarak damme veya bu anlama gelen gizli hareke taşır. Örnek: لا رَجُلَ مَوْجُودٌ — burada مَوْجُودٌ haberidir, merfûdur.
• Cümle haber: Haber, fiil cümlesi ya da isim cümlesi şeklinde gelebilir; bu durumda cümle mahallen merfûdur.
• Şibh-i cümle (câr-mecrûr veya zarf) haber: Haber bir câr-mecrûr ya da zarf terkibinden oluşabilir; mahallen merfûdur.
• Mahzûf (gizli) haber: Haber çoğu zaman hazfedilir; مَوْجُودٌ veya لَنَا gibi bir unsur takdir edilir. Bu durum Kur'ân'da son derece yaygındır.
• Haber, لا'nın isminden önce de gelebilir; ancak bu nadir bir kullanımdır ve haberin şibh-i cümle olması şartına bağlıdır.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde bu yapıyı لا'nın إنَّ kardeşlerine benzetilerek incelediğini ve haberin ref hükmünü koruduğunu açıkça belirtir.

Kur'an'dan Örnekler

لَا رَيْبَ فِيهِ — Bakara 2:2 — "Onda hiçbir şüphe yoktur."
İ'râb: لا nâfiye li'l-cins; رَيْبَ لا'nın ismi, fetha ile mansûb (tenvinsiz). Haber, فِيهِ câr-mecrûrudur; mahallen merfûdur ve مَوْجُودٌ takdiriyle tam bir yüklem oluşturur.

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ — Bakara 2:256 — "Dinde hiçbir zorlama yoktur."
İ'râb: لا nâfiye li'l-cins; إِكْرَاهَ ismi, fetha ile mansûb. Haber, فِي الدِّينِ câr-mecrûrudur; mahallen merfûdur, كَائِنٌ veya مَوْجُودٌ takdir edilir.

لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ — Saffât 37:35 ve pek çok âyet — "Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur."
İ'râb: لا nâfiye li'l-cins; إِلَٰهَ ismi, fetha ile mansûb. Haber mahzûftur; مَوْجُودٌ veya حَقٌّ takdir edilir. إِلَّا اللَّهُ ise istisna terkibi olup اللَّهُ müstesnâ konumunda merfûdur; zira istisna muttasıl-mûcebdir.

لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ — Bakara 2:254 — "Onda ne alışveriş, ne dostluk, ne de şefaat vardır."
İ'râb: Burada لا üç kez tekrar etmiştir. İkinci ve üçüncü kullanımlarda isimlerin ref ile okunması (خُلَّةٌ, شَفَاعَةٌ) dikkat çekicidir; bu, لا'nın tekrarlandığında isminin ref veya nasb alabileceğini gösterir. Ortak haber فِيهِ câr-mecrûrudur; mahallen merfûdur.

Notlar

• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta haberin hazfinin câiz, hatta ekseriyetle vâcib olduğu durumları ayrıntılı biçimde ele alır: bağlamdan anlaşıldığında veya yeminle birlikte geldiğinde haber mutlaka hazfedilir.
• Haber hazfedildiğinde لا ismiyle birlikte kelam, tam bir olumsuzluk cümlesi işlevi görür; bu yapı Kur'ân'ın tevhid ve hukuk âyetlerinde çok sık kullanılmıştır.
• لا'nın haberi, isimden önce geldiğinde mutlaka şibh-i cümle (câr-mecrûr veya zarf) olmalıdır; müfred ya da fiil cümlesi haber takdim edilemez.