Arapçada fiiller, fâilin (öznenin) zikredilip zikredilmemesine göre ikiye ayrılır: Fâili açıkça ifade edilen fiile ma'lûm fiil (الفعل المبنيّ للمعلوم), fâili hazfedilip yerine nâibu'l-fâil (نائب الفاعل) geçirilen fiile ise meçhûl fiil (الفعl المبنيّ للمجهول) denir. Meçhûl yapıya geçişte fiilin bünyesi belirli kurallara göre değişir ve nâibu'l-fâil, merfû' olarak fâilin yerini alır.

Kurallar ve Kalıplar

• Mâzî ma'lûm → mâzî meçhûl: İlk harf damme, son hece öncesi harf kesre alır. Örnek: كَتَبَ → كُتِبَ; عَلِمَ → عُلِمَ.
• Muzâri' ma'lûm → muzâri' meçhûl: Muzâri' harfi damme, son hece öncesi harf fetha alır. Örnek: يَكْتُبُ → يُكْتَبُ; يَضْرِبُ → يُضْرَبُ.
• Mâzî ecvef (orta harfi illet) meçhûl: İlk harf damme alınca illet harfi de dammeden uyum sağlar ve vâv'a dönüşür. Örnek: قَالَ → قِيلَ; بَاعَ → بِيعَ.
• Nâibu'l-fâilin mertebeleri: Önce mef'ûlün bih, yoksa câr-mecrûr veya zarf nâibu'l-fâil olur; hepsi merfû' konumuna geçer.
• Fâilin hazfedilme sebepleri: Fâilin bilinmemesi, gizlenmek istenmesi, konunun fâile değil fiile veya mef'ûle yöneltilmesi ya da sözün kısaltılması gibi belâgat amaçları sayılabilir.

Kur'an'dan Örnekler

خُلِقَ الْإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ (el-Enbiyâ 21:37) — "İnsan acelecilikten yaratıldı." İ'râb: خُلِقَ meçhûl mâzî fiil; الْإِنسَانُ nâibu'l-fâil, merfû'. Fâil (Allah) hazfedilmiştir.

وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ (et-Tekvîr 81:10) — "Sayfalar açıldığında." İ'râb: نُشِرَتْ meçhûl mâzî fiil (tâ te'nîs sâkine ile); الصُّحُفُ nâibu'l-fâil, merfû'. Cümle إِذَا'nın şart cümlesidir.

يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ (el-Haşr 59:1) — "Göklerde ve yerde ne varsa O'nu tesbih eder." İ'râb: يُسَبِّحُ ma'lûm muzâri' fiil (tef'îl bâbı); مَا fâil, merfû'; لَهُ câr-mecrûr, fiile müteallık. Bu örnek, fâilin açıkça zikredildiği ma'lûm yapıyı gösterir.

وَقُضِيَ الْأَمْرُ (el-Bakara 2:210) — "İş bitirildi / hüküm verildi." İ'râb: قُضِيَ ecvef meçhûl mâzî fiil (قَضَى'dan, yâ korunmuştur); الْأَمْرُ nâibu'l-fâil, merfû'. Fâilin zikredilmemesi, hükmün yalnızca Allah'a ait olduğunu vurgulamak için belâgat amacı taşır.

Notlar

• Meçhûl fiil yalnızca müteaddî (geçişli) fiilden düzenli biçimde kurulur; lâzım (geçişsiz) fiilin meçhûlü kural olarak câiz değildir.
• el-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta meçhûl kalıpları tüm fiil türleri (sahîh, misal, ecvef, nâkıs, lefîf) için ayrı ayrı ele alır; İbn Mâlik ise Elfiyye'de nâibu'l-fâilin hükümlerini fâil bahsinin hemen akabinde işler.
• Nâibu'l-fâil, fâil gibi merfû' olup fiille cinsiyet uyumu (müzekker/müennes, müfred/tesniye/cemi') aynı kurallara tâbidir.