Cem'-i müennes sâlim (جمع المؤنّث السالم), tekil kelimenin aslî yapısı bozulmadan sonuna ات eki getirilerek oluşturulan düzenli dişil çoğuldur. Bu çoğul türünün en belirgin özelliği i'râb bakımından diğer çoğullardan ayrılmasıdır: nasb hali, fethali değil kasrayla yapılır. Âlimler bu durumu "nasbı cer lafzıyla yapılır" şeklinde ifade eder.

Türleri ve Kuralları

• Yapılışı: Teklilde sondaki ة (tâ-i merbûta) varsa düşürülür, yerine ات eklenir. Örnek: مُؤْمِنَة → مُؤْمِنَات. Tâ-i merbûta yoksa doğrudan eklenir: زَيْنَب → زَيْنَبَات.
• Ref' hali: Sondaki ات'ın tâsı damme alır: المُؤْمِنَاتُ.
• Nasb hali: Fethatın aksine kesre alır: المُؤْمِنَاتِ. Bu, bu çoğul türünün en önemli kaidesidir.
• Cer hali: Nasb haliyle aynı şekilde kesre alır: المُؤْمِنَاتِ.
• Bu kalıba giren kelimeler: Müennes özel isimler, ة ile biten müennes isimler, belirli müzekker sıfatlar (özellikle فَعَّال، مُفْعِل kalıpları), sülâsi kesik isimler ve bazı gayr-ı kıyâsî kelimeler bu çoğulu alır.
• Gayr-ı müennes kelimeler: Bazı müzekker kelimeler de bu çoğulu alır. Örnek: حَمَّام → حَمَّامَات, سَجْدَة → سَجَدَات / سَجَدَ. Bu el-Galâyînî'nin de vurguladığı istisnalar arasındadır.

Kur'an'dan Örnekler

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ (el-Ahzâb 33:35) — "Şüphesiz müslüman erkekler ve müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar…" İ'râb: الْمُسْلِمَاتِ kelimesi إِنَّ'nin ismine matuf, nasb mahallinde; ancak cem'-i müennes sâlim olduğu için nasbı kesreyle gösterilmiştir. Aynı durum الْمُؤْمِنَاتِ için de geçerlidir.

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ (el-Bakara 2:233) — "Anneler çocuklarını emzirirler." İ'râb: الْوَالِدَاتُ mübtedâdır; cem'-i müennes sâlim ref' halinde olduğundan sondaki tâ damme almıştır. يُرْضِعْنَ fiil cümlesi haber konumundadır.

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ… وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ — Doğrudan cem'-i müennes örneği olarak: إِنَّ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا (en-Nisâ 4:103) — "Şüphesiz namaz, müminlere belirli vakitlerde farz kılınmıştır." İ'râb: الصَّلَوَاتِ, إِنَّ'nin ismi olup nasb mahallindedir; cem'-i müennes sâlim olduğu için nasbı kesreyle gösterilmiş, الْخَمْسَ sıfat ya da bedel olarak fetha alarak uymaktadır.

Notlar

• İbn Mâlik Elfiyye'de bu çoğulun nasbını şöyle özetler: وَمَا بِتَا وَأَلِفٍ قَدْ جُمِعَا يُكْسَرُ فِي الجَرِّ وَفِي النَّصْبِ مَعَا — "Tâ ve elif ile çoğullanan, cer ve nasb halinin ikisinde de kesre alır."
• El-Galâyînî, müzekker kelimelerin de kıyâs dışı olarak bu çoğulu aldığını belirtir ve bunları semâî (işitmeye dayalı) kabul eder.
• Tesniye (ikil) ekleri ile cem'-i müennes sâlim eki karıştırılmamalıdır: tesniyede ان / ين varken cem'-i müenneste ات bulunur.