İstisna (الاستثناء), bir cümlede genel bir hükümden belirli bir unsurun çıkarılıp dışarıda tutulmasını ifade eden nahiv konusudur. Dışarıda tutulan isme müstesnâ (المستثنى), kendisinden istisna yapılan genel isme müstesnâ minh (المستثنى منه), ikisi arasındaki edatlara ise edâtü'l-istisna (أداة الاستثناء) denir. En yaygın istisna edatı إِلَّا'dır; bunun yanı sıra غَيْرُ، سِوَى، خَلَا، عَدَا، حَاشَا gibi edat ve fiiller de kullanılır.

Türleri ve Kuralları

• Tam Müsbet İstisna (التامة الموجبة): Cümlede müstesnâ minh mevcuttur ve cümle olumludur. Müstesnâ, إِلَّا'dan sonra her hâlükârda mansûb (nasb) gelir. Örnek: جَاءَ الطُّلَّابُ إِلَّا زَيْدًا — "Öğrenciler geldi, Zeyd hariç."
• Tam Menfî İstisna (التامة المنفية): Cümlede müstesnâ minh mevcuttur fakat cümle olumsuzlanmıştır. Müstesnâ yine mansûb olabilir; ancak tercih edilen görüşe göre إِلَّا'dan önceki âmilin gerektirdiği hâreyle (bedel yoluyla) i'râb alabilir.
• Nâkıs / Muferra (المفرغة): Müstesnâ minh cümlede açıkça zikredilmemiş ve cümle olumsuz ya da soru içeriyordur. Bu durumda إِلَّا sanki yokmuş gibi kabul edilir; müstesnâ, cümledeki konumuna göre (fâil, mef'ûl vb.) kendi i'râbını alır. Örnek: مَا جَاءَ إِلَّا زَيْدٌ — müstesnâ زَيْدٌ fâil olarak merfûdur.
• غَيْرُ ve سِوَى ile İstisna: Bu iki kelime daima muzâf olarak kullanılır; kendilerinden sonraki isim muzâfun ileyh olarak mecrûr gelir. غَيْرُ ve سِوَى'nın i'râbı ise إِلَّا'dan sonra gelen müstesnânın alacağı i'râbın aynısıdır.
• خَلَا، عَدَا، حَاشَا ile İstisna: Bu kelimeler fiil veya harf-i cer olarak kullanılabilir. Fiil kabul edildiğinde müstesnâ mef'ûl olarak mansûb, harf-i cer kabul edildiğinde ise mecrûr gelir.

Kur'an'dan Örnekler

فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ۝ إِلَّا إِبْلِيسَ (el-Hicr 15:30-31) — "Meleklerin hepsi topluca secde etti; İblis hariç." İ'râb: إِبْلِيسَ, tam müsbet istisna cümlesinde إِلَّا'dan sonra gelen müstesnâdır; müstesnâ minh الْمَلَائِكَةُ'dir, cümle olumlu ve tam olduğundan mansûbtur, tenvinsiz (gayri munsarif) olduğu için fetha ile.

وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ (Âl-i İmrân 3:144) — "Muhammed ancak bir peygamberdir." İ'râb: Cümle menfî ve nâkıs (müstesnâ minh yok) olduğundan müfreğa yapısındadır. رَسُولٌ, إِلَّا adeta yok sayılarak مُحَمَّدٌ'ın haberi kabul edilir ve merfû gelir.

إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ ۝ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا (el-Asr 103:2-3) — "Şüphesiz insan ziyan içindedir; iman edip salih amel işleyenler hariç." İ'râb: الَّذِينَ, tam müsbet istisna içinde müstesnâ olarak mansûbtur; الْإِنسَانَ genel anlamlı müstesnâ minh konumundadır. Fetha ile mansûb olup müstesnânın temel hükmünü gösterir.

Notlar

• Müstesnânın i'râbını belirlerken önce şu üç soruya cevap verilir: (1) Müstesnâ minh cümlede var mı? (2) Cümle olumlu mu olumsuz mu? (3) Kullanılan edat hangisi?
• el-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta istisna konusunu "mensûbâtın önemli bir bölümü" olarak ele alır ve müfreğa istisnanın Kur'an'da çok yaygın olduğunu vurgular.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde istisna için şu özet kuralı verir: Tam olumlu cümlede nasb vaciptir; tam olumsuzda nasb veya bedel caizdir; müfreğada ise âmilin gerektirdiği i'râb alınır.