İstifhâm (الاستفهام), konuşanın zihninde henüz kesinleşmemiş bir bilgiyi ya da hükmü muhatabından talep etmek için başvurduğu bir inşâî üslûptur. Klasik gramerda istifhâm edatları harfler ve isimler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Türleri ve Kuralları

• Hemze (أَ): En temel istifhâm harfidir; hem tasdik (evet/hayır cevabı beklenen) hem de tayin (iki şeyden birini belirleme) sorusunda kullanılır. Cümlenin başına gelir ve kendisinden sonra أَمْ (yoksa) ile birlikte gelebilir.
• Hel (هَلْ): Yalnızca tasdik sorusunda kullanılır; أَمْ ile birlikte gelmez. Hemzeden farklı olarak olumsuz anlam içermez.
• Men (مَنْ): Akıllı varlıklar için "kim?" anlamında kullanılan istifhâm ismidir; cümledeki konumuna göre ref', nasb veya cer alır.
• Mâ (مَا): Akıllı olmayan varlıklar ve tanım sormak için "ne?" anlamında kullanılır; men gibi konumuna göre i'râb alır.
• Eyye (أَيُّ): Hem akıllı hem akılsız için "hangi?" anlamında kullanılır; muzâf olarak gelir ve konumuna göre i'râb alır.
• Keyfe (كَيْفَ): Hal ve nitelik sorar ("nasıl?"); mebni olup her zaman fetha üzere çekilmez kabul edilir, cümlede hâl veya haber olur.
• Keme (كَمْ): Sayı sorar ("kaç?"); haber kemi olduğunda ayrıştırma ismi (temyiz) tekil ve mansûb gelir.
• Ennâ / Eyne / Metâ (أَنَّى / أَيْنَ / مَتَى): Sırasıyla "nereden/nasıl?", "nerede?" ve "ne zaman?" anlamlarını taşır; mekân veya zaman zarfı olarak cümlede yer alır.
• Hakiki ve mecazi istifhâm: Gerçek bilgi talep eden sorulara hakiki istifhâm, inkâr, taaccüp, tahkir, temenni gibi yan anlam taşıyanlara mecazi (belâgî) istifhâm denir.

Kur'an'dan Örnekler

أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ (İnşirâh 94:1) — "Senin göğsünü açmadık mı?" İ'râb: أَ istifhâm harfi; لَمْ cezm harfi; نَشْرَحْ meczûm muzâri fiil, fâili müstetir (نَحْنُ); لَكَ câr-mecrûr müteallik fiille; صَدْرَكَ mef'ûlun bih mansûb. Soru inkârî-takrîrî nitelikte olup ilâhî nimet hatırlatması içerir.

مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ (Bakara 2:255) — "O'nun izni olmaksızın katında kim şefaat edebilir?" İ'râb: مَنْ istifhâm ismi, mübtedâ, merfû; ذَا ismi işaret, haber ya da مَنْ'e bedel; الَّذِي sıfat veya bedel; يَشْفَعُ sıla fiili, fâili müstetir; عِنْدَهُ zarfiye câr-mecrûr. Soru inkârî olup "kimse şefaat edemez" anlamını pekiştirir.

هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ (İnsân 76:1) — "İnsanın üzerinden, dehrden bir zaman dilimi geçmedi mi?" İ'râb: هَلْ istifhâm harfi; أَتَى mazi fiil; عَلَى الْإِنْسَانِ câr-mecrûr; حِينٌ fâil merfû; مِنَ الدَّهْرِ câr-mecrûr sıfat ya da hâl konumunda. Soru takrîrî olup insanın yokluktan varlığa getirilişini hatırlatır.

فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ (Tekvîr 81:26) — "Öyleyse nereye gidiyorsunuz?" İ'râb: أَيْنَ istifhâm zarfı, mekân zarfı olarak mebni fetha üzere, تَذْهَبُونَ fiiline müteallık; تَذْهَبُونَ muzâri fiil, vâv fâil. Soru inkârî-tevbîhî anlam taşır; doğru yoldan sapanları kınamak içindir.

Notlar

• İstifhâm edatları cümleyi inşâî yapar; bu nedenle doğru-yanlış (sıdk-kizb) hükmü verilmez.
• Kur'ân'da istifhâmların büyük çoğunluğu mecazi nitelikte olup inkâr (istifhâm-ı inkârî), kınama (tevbîhî) veya hayret (taaccübî) gibi belâgî işlevler üstlenir.
• İstifhâm ismi olan مَنْ ve مَا mebnidir; cümledeki i'râbları mahallen takdir edilir.