Münâdâ (المُنَادَى), nidâ edatlarından biri—en yaygın olarak يَا—ile çağrılan isimdir. Anlam bakımından "çağrılan kişi veya şey" demek olan münâdâ, sözdizimsel olarak mahzûf bir fiilin (أُنَادِي / أَدْعُو) mef'ûlü sayılır ve bu sebeple mensûbât (nasb alanları) içinde incelenir. Nidâ edatı ise müstakil bir inşâ edatıdır ve i'râba girmez.

Türleri ve Kuralları

• Mufret Alem (العَلَمُ المُفْرَدُ): Belirli bir özel isim, tekil formda çağrıldığında mebni alâ'd-damm olur; yani ref' harekesiyle (ötre) sabit kalır, ancak bu ötre nasb yerine geçen bir mebni harekedir. Örnek: يَا زَيْدُ — burada زَيْدُ mebni alâ'd-damm, mahallen mansûbdur.
• Nekre-i Maksûde (النَّكِرَةُ المَقْصُودَةُ): Belirli bir kişiye yönelik çağrıda kullanılan belirsiz isim; o da mufret alem gibi mebni alâ'd-damm olur. Örnek: يَا رَجُلُ.
• Muzâf (المُضَافُ): Münâdâ bir tamlamanın ilk unsuru (muzâf) olduğunda mansûb okunur; zira izafet, mebni olmaya engeldir. Örnek: يَا عِبَادَ اللهِ — عِبَادَ mansûb.
• Şibh-i Muzâf (شِبْهُ المُضَافِ): Münâdâ, kendisinden sonra gelen bir unsuru (mef'ûl, fâil, harf-i cerli grup) tamamlayıcı olarak alıyorsa mansûb olur. Örnek: يَا طَالِعًا جَبَلًا.
• Nekre-i Gayr-i Maksûde (النَّكِرَةُ غَيْرُ المَقْصُودَةِ): Genel bir çağrıda kullanılan belirsiz isim mansûb olur. Örnek: يَا رَجُلًا خُذْ بِيَدِي.
• أَيُّهَا / أَيَّتُهَا ile münâdâ: Bu kalıpla çağrılan isimler tarif harfi almış olup mübtedâ konumundaki أَيُّ mebni alâ'd-damm, peşinden gelen vasıf (sıfat veya bedel) ise merfû' olur. Örnek: يَا أَيُّهَا النَّاسُ.

Kur'an'dan Örnekler

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ (el-Bakara 2:21) — "Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin." İ'râb: يَا nidâ edatı. أَيُّ münâdâ, mebni alâ'd-damm, mahallen mansûb; هَا tenbih edatı. النَّاسُ, أَيُّnun sıfatı (ya da bedeli) olup merfû'. اعْبُدُوا münâdânın cevabı olan emir cümlesi.

يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا (Hûd 11:76) — "Ey İbrahim! Bundan vazgeç." İ'râb: إِبْرَاهِيمُ mufret alem münâdâ; mebni alâ'd-damm, mahallen mansûb. Cümle أُنَادِي إِبْرَاهِيمَ takdirindeki mahzûf fiilin mef'ûlü sayılır.

يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ (ez-Zümer 39:53) — "Ey nefislerine karşı haddi aşan kullarım!" İ'râb: عِبَادِيَ muzâf münâdâ; aslen mansûb (عِبَادَ), ancak mütekellim yâsına izafetle hareke değişmiş. الَّذِينَ sıfat olup mahallen mansûb. Bu kullanım, muzâf münâdânın nasb kuralını açıkça gösterir.

يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ (Âl-i İmrân 3:43) — "Ey Meryem! Rabbine gönülden itaat et." İ'râb: مَرْيَمُ mufret alem münâdâ; gayri munsarif olduğundan tenvinsiz, mebni alâ'd-damm, mahallen mansûb. اقْنُتِي münâdânın cevabı olan emir cümlesi.

Notlar

• Münâdâdan önce nidâ edatı hazfedilebilir; يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا (Yûsuf 12:29) âyetinde يَا düşmüştür.
• Münâdânın sıfatı, bedeli veya atfı münâdâyla aynı i'râb konumunu (nasb ya da ref') paylaşır; ancak أَيُّهَا kalıbında peşindeki vasıf her zaman merfû' gelir.
• Nidâ cümlesinin tamamı (nidâ edatı + münâdâ + cevap cümlesi) inşâ cümlesi sayılır ve herhangi bir cümlenin unsuru olmaz; i'râbdan mahaldedir.