Ta'accub, bir nesne veya kişinin herhangi bir nitelik bakımından olağanüstü bir dereceye ulaştığını vurgulamak amacıyla kullanılan özel bir Arapça üslûptur. Klasik nahiv geleneğinde iki standart kalıp belirlenmiş olmakla birlikte, Kur'ân-ı Kerîm başta olmak üzere klasik metinlerde kalıp dışı (gayr-i kıyâsî) ta'accub ifadelerine de sıkça rastlanır.

Türleri ve Kuralları

• Birinci kalıp: ما أَفْعَلَهُ — ما ta'accubiyye mübtedâdır (terkîben ism-i mevsûl veya nekire-i tâmme sayılır); أَفْعَلَ geçmiş zaman sîgasında bir fiildir ve fâili zamîr-i müstetir هو olup ما'nın haberini oluşturan cümlenin yüklemidir; الهاء ise mef'ûl bih'tir. Örnek: ما أَجْمَلَ السَّمَاءَ! "Gökyüzü ne kadar güzel!"
• İkinci kalıp: أَفْعِلْ بِهِ — Emir sîgasına benzeyen bu fiil aslında mâzî hükmündedir; بِهِ'deki بَاء zâidedir ve isim fâil konumundadır. Örnek: أَكْرِمْ بِزَيْدٍ! "Zeyd ne kadar değerli!"
• Kalıp dışı (gayr-i kıyâsî) ta'accub: Özellikle Kur'ân'da سُبْحَانَ, وَيْلٌ, قُتِلَ (la'n ve ta'accub ifade eden mâzî), كَيْفَ ile kurulan sorular ve لَعَلَّ gibi yapılar ta'accub anlamı taşır.
• Şartlar: Kıyâsî ta'accub fiilinin türetilebilmesi için fiilin sülâsî, mutasarrif, mâna bakımından kâbil-i müfâvata (derecelendirmeye elverişli) ve müsbet olması gerekir; renk-şekil bildiren rubâî efal-i mütaaddiye bu kalıplara doğrudan girmez.

Kur'an'dan Örnekler

قُتِلَ الْإِنسَانُ مَا أَكْفَرَهُ (Abese 80:17) — "İnsan kahrolsun! Ne kadar nankördür!" İ'râb: قُتِلَ ta'accub ve la'n ifade eden kalıp dışı dua fiili; الْإِنسَانُ nâib-i fâil, merfû. مَا ta'accubiyye mübtedâ; أَكْفَرَهُ ta'accub fiili (birinci kalıp), fâili müstetir هو, الهاء mef'ûl bih, cümle ما'nın haberi.

فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (el-Bakara 2:175) — "Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!" (yani bu durumu ne kadar gözü kara üstleniyorlar!) İ'râb: مَا ta'accubiyye mübtedâ; أَصْبَرَهُمْ ta'accub fiili (birinci kalıp), fâili müstetir هو, هم mef'ûl bih, cümle ما'nın haberi; عَلَى النَّارِ câr-mecrûr, fiile müteallık.

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ (el-Bakara 2:28) — "Allah'ı nasıl inkâr edebilirsiniz? Oysa siz ölüydünüz, sizi O diriltti." İ'râb: كَيْفَ ta'accub ve inkâr anlamı taşıyan ism-i istifham, hâl olarak mansûb; تَكْفُرُونَ muzâri fiil, fâili vâv; cümle kalıp dışı ta'accub üslûbudur.

Notlar

• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta ta'accub fiilinin ne fiil ne de sıfat olduğunu, kendine özgü bir kategoride değerlendirilmesi gerektiğini vurgular.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde (بابُ التعجّب) kıyâsî kalıpların yanı sıra لِلَّهِ دَرُّهُ ve وَيْحَهُ gibi semâî ta'accub ifadelerinin de bulunduğuna dikkat çeker.
• Kur'ân'daki ta'accub ifadeleri çoğunlukla kınamayı (tevbîh) veya şiddetli inkârı (istib'âd) da barındırır; bu sebeple salt psikolojik bir hayret olarak değil, belâgî bir vurgu aracı olarak okunmalıdır.