Fâil (الفَاعِل), mâlum (etken) bir fiilden sonra gelen, o fiili bizzat yapan ya da o fiilin kendisine yöneldiği fail konumundaki isimdir. Daima merfû olup ref' alâmeti olarak aslen ötüre (ضمة) alır; müsennâda elif, sâlim eril çoğulda vav, sâlim dişil çoğulda ötüre ile i'râb edilir.

Türleri ve Temel Kuralları

• Açık isim (fâil-i zâhir): Fiilden sonra gelen belirli ya da belirsiz bir isim. Örn. جَاءَ زَيْدٌ — Zeyd geldi.
• Zamir fâil (fâil-i müstetir veya bâriz): Fiile bitişik veya fiile gizlenmiş zamir. Mütekellim, muhâtap ve gâib zamirleri bu türdendir.
• Teklik kuralı: Fâil her zaman tekil sayılır, hatta fâil çoğul bir isim olsa bile Türkçeden farklı olarak fiil tekil kalır: حَضَرَ الطُّلَّابُ — Öğrenciler geldi (fiil tekil, fâil çoğul).
• Fâil mecazî müennes: Hakiki değil mecazî müennes isimlerin fâil olduğu durumlarda fiile ت getirmek câizdir; zorunlu değildir.
• Fâilin önüne geçmesi: Kural olarak fâil fiilden önce gelemez; önce gelirse mübtedâ sayılır. Fâilin hazfedilmesi ise meçhul (mechûl) fiile dönüşümü gerektirir.

Kur'an'dan Örnekler

وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ — (Mü'min 40:28) "Firavun ailesinden mü'min bir adam dedi ki…" İ'râb: قَالَ mâzi fiil; رَجُلٌ fâil, merfû, ref' alâmeti ötüre. مُّؤْمِنٌ sıfat, merfû. مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ câr-mecrûr, fâile müteallık.

يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ — (Nahl 16:19) "Gizlediklerinizi de açığa vurduklarınızı da bilir." İ'râb: يَعْلَمُ muzâri fiil; fâili هُوَ müstetir zamiri olup Allah'a râcidir. مَا تُسِرُّونَ mevsûl isim ve sılası mef'ûl bih, mansûb mahallen.

كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ — (Şuarâ 26:105) "Nûh kavmi peygamberleri yalanladı." İ'râb: كَذَّبَتْ mâzi fiil, ت mecazî müennes işareti (kavim mecazî müennes); قَوْمُ fâil, merfû, ref' alâmeti ötüre; نُوحٍ muzâfun ileyh, mecrûr; الْمُرْسَلِينَ mef'ûl bih, mansûb, alâmeti ya harfi.

Notlar

• Fâil, nahiv geleneğinde merfûât (ref' alanlar) başlığı altında incelenir ve mübtedâ ile birlikte en temel ref' konumlarından sayılır.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde "الفاعلُ الذي كمرفوعَيْ أتى / زيدٌ منيرًا وجهُه نِعمَ الفتى" beytiyle fâilin tanımını veciz biçimde ortaya koymuştur.
• el-Galâyînî Câmiu'd-Dürûs'ta fâili "mâlum fiilden sonra ref' üzere gelen, fiili yapan ya da kendisiyle mevsûf olan isim" şeklinde tanımlar.