İsm-i tafdîl (اسم التفضيل), Türkçedeki "daha büyük / en büyük" gibi karşılaştırma ve üstünlük anlamı taşıyan isim türevidir. Kıyaslanan iki taraftan birisinin o nitelikte daha üstün olduğunu bildirir. Müzekker tekil için esas kalıp أَفْعَل; müennes tekil için فُعْلَى kalıbıdır (örn. أَكْبَر / كُبْرَى). Çoğul kullanımında ise أَفَاعِل veya فُعَل kalıpları devreye girer.

Türleri ve Kullanım Kuralları

• Elif-lamsız ve teksiz (muzâf olmayan) kullanım: İsm-i tafdîl مِن harfiyle gelen bir mecrûrdan üstünlüğü belirtir; cinsiyet ve sayıda değişmez, daima müzekker tekil kalır. Örn. هُوَ أَكْبَرُ مِنْكَ.
• Elif-lamlı kullanım: Belirlilik takısı alır ve nitelendirdiği isimle cins, sayı ve cinsiyet bakımından uyum sağlar. Örn. الرَّجُلُ الأَكْبَرُ / الْمَرْأَةُ الكُبْرَى.
• Muzâf kullanım: Elif-lam almadan bir isme muzâf yapılır; müzekker tekil kalıbıyla kullanılır, kendisine muzâfun ileyh olan isim anlam kapsamını belirler. Örn. أَكْبَرُ الْقَوْمِ.
• Türetme şartları: Fiil üçlü mücerred, müsbet, müteaddî veya lâzım, kâbilü't-tefâvüt (derecelendirilebilir) ve camid olmayan bir sıfatı ifade etmelidir. Bu şartları taşımayan fiillerden ism-i tafdîl, yardımcı ism-i tafdîl olan أَشَدُّ / أَكْثَرُ / أَعْظَمُ vb. ile ve mastar getirilerek kurulur.

Kur'an'dan Örnekler

وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ — el-Ankebût 29:45 — "Allah'ı zikretmek elbette en büyük (ibadettir)." İ'râb: أَكْبَرُ haber olup ref' mahallindedir; ism-i tafdîl olarak elif-lamsız ve muzâfsız kullanılmış, mukayese unsuru (مِن'li terkip) mahzûftur.

وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى — Tâhâ 20:127 — "Ahiret azabı ise daha şiddetli ve daha kalıcıdır." İ'râb: أَشَدُّ ve أَبْقَى mübtedânın haberleri olup ref' mahallindedir; her ikisi de elif-lamsız ve muzâfsız ism-i tafdîl olup mahzûf مِن grubuyla kıyas ifade eder.

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ — el-Hucurât 49:13 — "Allah katında en değerliniz, en çok takva sahibi olanınızdır." İ'râb: أَكْرَمَكُمْ isim cümlesinde إِنَّ'nin ismi olup nasb mahallindedir; أَتْقَاكُمْ ise haberi olup ref' mahallindedir. Her iki kelime muzâf ism-i tafdîl olup zamir كُمْ muzâfun ileyhdir; bu yapı "en …" anlamında üstünlük ifade eder.

Notlar

• İsm-i tafdîl kalıbı aynı zamanda sıfat-ı müşebbehe veya renk-kusur sıfatı (أَفْعَل) işleviyle de gelebilir; anlam ve bağlamla ayırt edilir.
• Müennes ism-i tafdîl olan فُعْلَى kalıbı (örn. الْحُسْنَى، الكُبْرَى، الْبُشْرَى) Kur'an'da sıklıkla geçer; bunlar elif-lamlı ve sıfat işlevli kullanımlardır.
• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta türetme şartlarını ayrıntıyla ele alır; İbn Mâlik ise Elfiyye'de konuyu "bâbu't-tafdîl" başlığı altında işler.