Medih ve zem (المدح والذمّ), Arapça sözdiziminde övgü veya yergi ifade eden kalıplaşmış fiil cümleleridir. Bu yapıların temel unsurları: ni'me (نِعْمَ) ve bi'se (بِئْسَ) fiilleri ile bunlardan sonra gelen fâil ve memdûh/mezmûm (övülen/yerilen unsur)dur. Klasik gramerci el-Galâyînî, bu fiilleri "cemid" (tasrifi kısıtlı) fiiller olarak değerlendirir.

Türleri ve Kuralları

• Temel fiiller: Övgü için نِعْمَ (ne güzel, ne iyi), yergi için بِئْسَ (ne kötü, ne çirkin) kullanılır. Bunlara ek olarak حَبَّذَا (ne hoş, ne güzel) ve لَا حَبَّذَا (ne çirkin) da bu kategoriye girer.
• Fâilin durumu: نِعْمَ ve بِئْسَ'nin fâili ya (1) elif-lâmlı bir isim (belirli isim), ya (2) muzâf ilâ elif-lâmlı bir isim, ya da (3) muttasıl zamirle gizli fâil + temyiz biçiminde gelir. Fâil merfûdur.
• Memdûh/mezmûm (المخصوص بالمدح أو الذمّ): Övülen ya da yerilen kişi/şey, fiilden sonra zikredilen unsurdur. Gramer açısından bu unsur ya mahzûf bir mübtedânın haberi, ya da önceki cümlenin haberi olan mahzûf mübtedânın haberidir; yani merfû olur. Bazı nahivciler onu mübtedâ kabul edip önceki cümleyi haber sayar.
• حَبَّذَا yapısı: Burada حَبَّ fiil, ذَا ise fâil konumunda ism-i işârettir; memdûh sonra gelir ve mahzûf mübtedânın haberi veya bedel olarak i'râb edilir.
• Cemid fiil özelliği: نِعْمَ ve بِئْسَ fiillerinin sîgası değişmez; muzâri, emir ve diğer çekimleri kullanılmaz.

Kur'an'dan Örnekler

نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (Sâd 38:30) — "Ne güzel bir kuldu! Şüphesiz o çok dönendir." İ'râb: نِعْمَ medih fiili; الْعَبْدُ elif-lâmlı fâil, merfû. Memdûh (Dâvûd) zikredilmeyip bağlam yoluyla anlaşılmakta; إِنَّهُ أَوَّابٌ cümlesi memdûhun vasfını açıklayan beyan cümlesidir.

بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا (Kehf 18:29) — "Ne kötü bir içecek ve ne kötü bir dayanak yeri!" İ'râb: بِئْسَ zem fiili; الشَّرَابُ elif-lâmlı fâil, merfû. Mezmûh mahzûf olup "o" (erimiş maden veya kaynar su) kastedilmektedir; mahzûf mübtedânın haberi takdirindedir.

نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (Zümer 39:74) — "Çalışanların ecri ne güzeldir!" İ'râb: نِعْمَ medih fiili; أَجْرُ الْعَامِلِينَ muzâf-muzâfun ileyh terkibi fâil konumunda, merfû. Memdûh olan "Cennet" (الجنة) önceki âyette zikredildiğinden burada hazfedilmiştir.

بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ (Cum'a 62:5) — "Allah'ın âyetlerini yalanlayan toplumun misali ne kötüdür!" İ'râb: بِئْسَ zem fiili; مَثَلُ الْقَوْمِ muzâf-muzâfun ileyh terkibi fâil, merfû. الَّذِينَ كَذَّبُوا sıfat cümlesi. Mezmûh mahzûf olup takdiri هُوَ مَثَلُهُمْ şeklindedir.

Notlar

• el-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta نِعْمَ ve بِئْسَ'yi "cemid fiiller" (أفعال جامدة) başlığı altında inceler; bu fiillerin kökü نَعِمَ ve بَئِسَ olup zamanla kalıplaşarak anlam daralmasına uğramıştır.
• İbn Mâlik, Elfiyye'de memdûhu mübtedâ olarak i'râb etmeyi tercih eder ve önceki fiil cümlesini haber kabul eder; bu görüş Basra ekolüne yakındır.
• سَاءَ fiili de zem için kullanılır ve بِئْسَ ile aynı kurallara tabidir.