Mîzân-ı sarfî (الميزان الصَّرفي), sarf ilminde bir kelimenin aslî ve zâid (fazladan) harflerini belirlemek, vezin kategorisini tespit etmek ve o kelimenin hangi kökten geldiğini anlamak için başvurulan ölçü sistemidir. Bu sistemde fa' (ف), 'ayn (ع) ve lâm (ل) harfleri kök harflerin sembolü olarak kullanılır; kelimenin her aslî harfi bu üç sembole karşılık düşürülür. Zâid harfler ise mizana eklenerek veya kökteki yerine işaret edilerek gösterilir.

Temel Kurallar ve Uygulaması

• Aslî harfler: Bir kelimede asıl olan harfler fa'-'ayn-lâm sembollerine karşılık gelir. Üç harfli köklerde mizan فَعَلَ şeklindedir. Dört harfli köklerde lâm ikinci kez yazılarak فَعْلَلَ kalıbı elde edilir.
• Zâid harfler: Kökten olmayan harfler (hemze, elif, vâv, yâ, nûn, mîm, tâ, sin, hâ gibi) mizana olduğu gibi eklenir. Örneğin أَكْرَمَ kelimesinin mizanı أَفْعَلَ'dir; baştaki hemze zâiddir.
• Hazf (düşme): Kök harflerden biri kelimenin telaffuzunda düşmüşse mizanda da o harf düşürülür ve "mahzûf" olduğu belirtilir. Örneğin قُلْ kelimesi aslı قَوَلَ olan kökten gelir; lâm-ül-fiil hazfedilmemiş, 'ayn-ül-fiil (vâv) hazfedilmiş olduğundan mizanı فُلْ şeklinde gösterilir.
• İdgam ve kalb: İki aynı harf yanyana gelip birbirine girdiğinde (idgam) ya da bir harf başka bir harfe dönüştüğünde (kalb) mizan buna göre düzenlenir ve şedde iki harfin göstergesi sayılır.
• Hareke uyumu: Mizan yalnızca harf sayısını değil, harekeleri de yansıtır; dolayısıyla كَتَبَ için mizan فَعَلَ, كِتَاب için mizan فِعَال olur.

Kur'an'dan Örnekler

خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ (el-'Alak 96:2) — "İnsanı bir alekten (yapışkan maddeden) yarattı." İ'râb: خَلَقَ fiil-i mâzi; mîzânı فَعَلَ'dir, kök harfleri خ – ل – ق olup fa'=خ, 'ayn=ل, lâm=ق şeklinde mizana tam karşılık gelir; zâid harf yoktur.

وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا (el-Furkân 25:48) — "Gökten tertemiz bir su indirdik." İ'râb: أَنزَلْنَا fiilinin mizanı أَفْعَلْنَا'dır; baştaki hemze ve sondaki نَا fâil zamiri zâid unsurlardır, aslî kök ن – ز – ل'dir. طَهُور isminin mizanı ise فَعُول'dür; mübalağa sıfatı kalıbında zâid harf yoktur, kök ط – هـ – ر'dir.

وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا (Tâhâ 20:114) — "De ki: Rabbim, ilmimi artır." İ'râb: زِدْنِي fiilinin aslı زَيَدَ kökündendir; 'ayn-ül-fiil olan ي, emir kalıbında hazfedildiğinden kelime زِدْ şeklini almıştır; mizanı فِلْ'dir ('ayn-ül-fiil mahzûfdur). عِلْمًا isminin mizanı فِعْل'dir; kök ع – ل – م, tenvîn zâid unsurdur.

Notlar

• Mîzân-ı sarfî, sözlükte kelime köküne ulaşmanın ve yanlış kök varsayımını önlemenin temel aracıdır; bu yüzden Kur'an tefsiri ile sözlük çalışmalarında vazgeçilmezdir.
• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'te mizanın uygulanmasında önce asıl harflerin tespitini, ardından zâid harflerin belirlenmesini esas alır.
• İbn Mâlik Elfiyye'sinde zâid harfleri ezberlemeye yardımcı olarak سَأَلْتُمُونِيهَا ibâresini örnek verir; bu on harfin tamamı kelimede zâid olarak bulunabilir.