İbdâl (الإبدال), kelime içindeki bir harfin ya da harfin sahip olduğu harekinin, telaffuzu kolaylaştırmak veya iki aynı harfin yan yana gelmesini önlemek amacıyla başka bir harfle ya da harekiyle değiştirilmesi işlemidir. Sarf ilminde ibdâl, i'lâl ile yakından ilişkilidir; ancak i'lâl yalnızca illet harflerini (و، ي، ا) kapsarken ibdâl sahih harfleri de içerebilir.

Türleri ve Temel Kuralları

• İllet harflerinde ibdâl: و veya ي harfi belirli şartlarda ا harfine dönüşür. Örneğin قَوَلَ kök fiilinden müzâri ve diğer türevler oluşturulurken vezin gereği و harfi ا'ya ibdâl edilir: قَالَ.
• Hemzenin ibdâli: Hemze (ء), önceki harfin harekesine uyum sağlamak üzere و veya ي'ye dönüşebilir. Örneğin سَأَلَ → يَسْأَلُ; bazı kıraat ve lehçelerde hemze ي'ye ibdâl edilir.
• Tâ' marbûtanın ibdâli (وقف halinde): Vakıf yapıldığında ة harfi هـ'ye dönüşür; bu da bir tür ibdâldir.
• Sahih harflerde ibdâl: ص، ض، ط، ظ gibi tefhîm harflerinin bitişik bulunduğu durumlarda bazı harfler komşu harflerin etkisiyle değişebilir. Örneğin اصْطَبَرَ kelimesindeki ط, aslında تَ'nin ص harfine komşuluğu nedeniyle ط'ye ibdâl edilmiş ت'dir.
• İdğam öncesi ibdâl: İki farklı harf, idğam (tam sesli harf birleşmesi) yapılabilmesi için önce birbirine daha yakın bir harfe ibdâl edilir; ardından idğam gerçekleşir. Örneğin اِفْتَعَلَ babında وَصَفَ'dan gelen اِوْتَصَفَ → اِتَّصَفَ sürecinde و önce ت'ye ibdâl edilmiş, sonra idğam yapılmıştır.

Kur'an'dan Örnekler

وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ — (Mü'min 40:60) — "Rabbiniz şöyle dedi: Bana dua edin, size cevap vereyim." İ'râb ve ibdâl notu: قَالَ fiilinin aslı قَوَلَ'dir (kök: ق و ل). Fâü'l-fiil olan و, öncesindeki fetha ve ardındaki harfin harekesi gözetilerek ا'ya ibdâl edilmiş; böylece قَالَ şekli oluşmuştur. رَبُّكُمْ fâildir, merfû'dur.

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ — (Bakara 2:43) — "Namazı kılın, zekâtı verin." İ'râb ve ibdâl notu: آتُوا fiilinin aslı أَأْتُوا'dur; art arda iki hemze geldiğinde kolaylık için ikinci hemze ا'ya ibdâl edilmiş ve med harfiyle birleşerek آ şekline dönüşmüştür. Fiil, emir kipiyle mansub konumda mef'ûlü الزَّكَاةَ almıştır.

وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا — (Talâk 65:2) — "Kim Allah'tan korkarsa, Allah ona bir çıkış yolu açar." İ'râb ve ibdâl notu: يَتَّقِ fiili اِفْتَعَلَ babındandır; kökü و ق ي'dir. اِوْتَقَى kalıbında و, ت'ye ibdâl edilmiş, ardından ت + ت idğam yapılarak يَتَّقِي oluşmuş; cezm hâlinde ise illet harfi ي hazfedilmiştir. مَنْ şart ismi mübtedâ konumunda, يَتَّقِ şart fiili, يَجْعَلْ ise cevâbü'ş-şarttır; her ikisi de meczûmdur.

Notlar

• İbdâl ile i'lâl arasındaki fark şudur: i'lâl yalnızca و، ي، ا harflerini kapsar; ibdâl ise sahih harfleri de içine alan daha geniş bir kavramdır.
• El-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta ibdâli "sarf olayları" (الإعلال والإبدال) başlığı altında ele almış; ibdâl harflerini on iki harf olarak belirlemiştir: همزة، ألف، واو، ياء، ميم، نون، تاء، دال، طاء، صاد، سين، هاء.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde ibdâle özel bölüm ayırmış; en yaygın ibdâl türlerini vezinlere bağlı kurallarla açıklamıştır.