Cezm harfleri (حروف الجزم), muzari fiilin sonunu cezmeden edatlardır. Klasik gramer geleneğinde iki gruba ayrılır: yalnızca bir fiili cezmeden harfler (el-câzimü li-fi'lin vâhid) ve iki fiili birden cezmeden harfler (el-câzimü li-fi'leyni). Cezmin alameti, sahih sonlu fiillerde sükûn; illetli sonlu fiillerde ise zaif harfin hazfedilmesidir.

Türleri ve Kuralları

• Tek fiili cezmeden harfler: لَمْ (olumsuz geçmiş; "henüz … -medi"), لَمَّا (olumsuz geçmiş; "henüz … -medi/olmadı"), لَامُ الأَمْر (emir lâmı; üçüncü şahsa emir bildirir) ve لَا النَّاهِيَة (nehiy lâsı; yasaklama bildirir). Bunlar kendilerinden sonra gelen tek bir muzari fiili cezm eder.
• İki fiili cezmeden harfler (şart edatları): إِنْ (şart), مَنْ (kim), مَا (ne), مَهْمَا (her ne), أَيُّ (hangi), مَتَى (ne zaman), أَيْنَمَا (nerede), أَنَّى (nereye/nasıl), حَيْثُمَا (her nerede), كَيْفَمَا (her nasıl) ve إِذْمَا (ne zaman ki). Bu edatlar şart fiilini (fi'lu'ş-şart) ve cevap fiilini (cevâbu'ş-şart) olmak üzere iki muzari fiili birden cezm eder.
• Cevap cümlesi başına فَ veya إِذَا geldiğinde cevap fiili cezmini kaybeder; bu cümle şartın cevabı olarak mahallen meczûm sayılır.

Kur'an'dan Örnekler

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ — İhlâs 112:3 — "Doğurmadı ve doğurulmadı." İ'râb: لَمْ, cezm harfi; يَلِدْ ve يُولَدْ muzari fiiller, لَمْ ile meczûm; cezmin alameti her ikisinde de sondaki sükûndur.

وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا — İsrâ 17:32 — "Zinaya yaklaşmayın." İ'râb: لَا nehiy (yasaklama) harfi; تَقْرَبُوا muzari fiil, لَا النَّاهِيَة ile meczûm; cezmin alameti çoğul vâv'ından önce gelen nûnun hazfedilmesidir (ef'âl-i hamse kuralı).

إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ — Muhammed 47:7 — "Eğer Allah'a yardım ederseniz O da sizi yardımıyla destekler." İ'râb: إِنْ, şart edatı (cezm harfi); تَنْصُرُوا şart fiili (fi'lu'ş-şart), meczûm, cezmin alameti nûnun hazfi; يَنْصُرْكُمْ cevap fiili (cevâbu'ş-şart), meczûm, cezmin alameti sondaki sükûndur.

Notlar

• لَمَّا ile لَمْ arasındaki fark: لَمَّا çoğunlukla olumsuzluğun konuşma anına kadar sürdüğünü ima eder; لَمْ ise salt geçmiş olumsuzluk bildirir.
• Emir lâmı لَامُ الأَمْر aslen kesreli (لِـ) okunur; وَ veya فَ bağlaçlarından sonra sükûnla (لْـ) telaffuz edilebilir.
• İbn Mâlik Elfiyye'sinde (وَجَازِمٌ لِفِعْلَيْنِ إِنْ وَإِذْمَا… beyti) şart edatlarını ve tek fiili cezmeden harfleri ayrıntılı biçimde ele almıştır.