Kelime (الكلمة), tek başına anlam taşıyan en küçük dil birimidir. Klasik gramer geleneğine göre kelime üç türe ayrılır: isim (اسم), fiil (فعل) ve harf (حرف). Kelâm (الكلام) ise en az iki kelimeden meydana gelen, dinleyicide tam ve bağımsız bir anlam uyandıran sözdizimsel yapıdır. El-Galâyînî'nin tanımıyla kelâm: "Birden fazla kelimeden oluşan ve tam anlam ifade eden lafız"dır. Tam anlam ifade etmeyen kelime topluluğuna ise kelâm değil, kelâm parçası (جزء الكلام) ya da terkip (مركَّب) denir.

Türleri ve Temel Kuralları

• İsim (اسم): Zamana bağlı olmaksızın anlam taşıyan kelimedir. Tenvin alabilir, başına harf-i tarif (ال) ve harf-i cer gelebilir. Örnek: كِتَابٌ، رَجُلٌ، اللهُ.
• Fiil (فعل): Belirli bir zamana bağlı eylemi bildiren kelimedir. Mâzî (كَتَبَ), muzâri (يَكْتُبُ) ve emir (اكْتُبْ) olmak üzere üçe ayrılır.
• Harf (حرف): Tek başına tam anlam taşımayan, ancak başka kelimelerle birlikte anlam kazanan bağlaç veya edat türündeki kelimedir. Örnek: في، مِنْ، وَ، أَنَّ.
• Kelâmın şartları: Bir söz dizisinin kelâm sayılabilmesi için lafız (söylenmiş olması), mürekkep (birden fazla kelimeden oluşması) ve müfid (tam anlam ifade etmesi) olmak üzere üç şart gerekir. İbn Mâlik Elfiyye'sinde bu şartı şöyle özetler: كَلَامُنَا لَفْظٌ مُفِيدٌ كَاسْتَقِمْ.
• Kelâm türleri: Kelâm başlıca iki yapıya ayrılır: cümle-i ismiyye (الجملة الاسمية) — mübtedâ ve haberden oluşur; cümle-i fiiliyye (الجملة الفعلية) — fiil ve fâilden oluşur.

Kur'an'dan Örnekler

اللهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ — Bakara 2:255 — "Allah; O'ndan başka ilah yoktur, O Hayy'dır, Kayyûm'dur." İ'râb: Bu tam bir kelâmdır. اللهُ mübtedâ (merfû, damme); لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ cümlesi haber konumunda cümle-i ismiyye; الْحَيُّ الْقَيُّومُ ise ya ikinci ve üçüncü haber ya da mübtedânın sıfatı olarak merfûdur.

خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ — Alak 96:2 — "İnsanı bir kan pıhtısından yarattı." İ'râb: Cümle-i fiiliyyedir. خَلَقَ mâzî fiil; fâili müstetir (هو), yani mahzûf zamir; الْإِنسَانَ mef'ûlün bih (mansûb, fetha); مِنْ عَلَقٍ câr-mecrûr, fiile bağlı hâl ya da mahall olarak müteallik.

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ — Kevser 108:1 — "Şüphesiz Biz sana Kevser'i verdik." İ'râb: إِنَّ te'kid harfi; ismi, نَا zamiri (mansûb mahallinde); أَعْطَيْنَا mâzî fiil + fâil zamiri; الْكَاف mef'ûlün bih birinci (mansûb); الْكَوْثَرَ mef'ûlün bih ikinci (mansûb, fetha). Bütün yapı tam anlam taşıdığı için müfid kelâm örneğidir.

Notlar

• Kelâm ile kavl (قَوْل) zaman zaman eş anlamlı kullanılsa da gramer terminolojisinde kelâm daha teknik ve kısıtlı bir anlam taşır: her kavl kelâm olmayabilir (tam anlam şartı aranır).
• Tek kelimelik emir cümleleri (قُمْ "kalk!") gibi yapılar, gizli bir fâil (أنتَ) barındırdığından yine de iki unsurlu kabul edilir ve kelâm sayılır.
• Klasik nahiv geleneğinde sarf (morfoloji) kelimenin iç yapısını, nahiv ise kelimelerin birbirleriyle ilişkisini ve i'râbını inceler; bu ikili ayrım "kelâm ve kelime" konusunun doğal zeminini oluşturur.